İşğalçı Ermənistanda bu gün böyük narahatlıq və narazılıq predmetinə çevrilən məqamlardan biri də Azərbaycan-Türkiyə-Rusiya üçbucağında genişlənən əlaqələrdir. İndi siyasi, iqtisadi, hərbi və digər istiqamətlərdə bu üç dövlət arasında intensiv əməkdaşlıq münasibətlərinin qurulması müşahidə olunur. Qarşıdakı dövr ərzində birgə əməkdaşlıq nəticəsində Azərbaycan, Türkiyə və Rusiyanın işbirliyinin daha da güclnəməsi gözlənir. Belə vəziyyət isə işğalçı Ermənistanda getdikcə daha böyük təşviş doğurur. Burada hesab edilir ki, yaranmış vəziyyət Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin də gedişinə təsir göstərərək Ermənistanın regionda mövqelərinə daha ciddi şəkildə zərbə vuracaq.
Ekspertlər hesab edir ki, indiki məqamda ermənilərin ciddi narahatlıq keçirməsi heç də əbəs deyil. Məsələ burasındadır ki, Rusiya və Türkiyə artıq böyük dövlətlər kimi dünya siyasətinə təsir edə bilir. Azərbaycan da Cənubi Qafqazın lider dövləti olaraq hər iki ölkə ilə yüksək səviyyəli əlaqələrə malikdir. Bununla yanaşı, Rusiya və Azərbaycan zəngin enerji ehtiyatlarına malikdir və bu fonda da dünyanın siyasi, iqtisadi arenasında mühüm rol oynayırlar. Türkiyə isə artıq bu dövlətlərin enerji resurslarını ixracında əsas tranzit ölkə qismində çıxış edir. Qeyd edilən səbəblərdən bu üç dövlətin əməkdaşlığı regional və qlobal miqyasda geosiyasi əhəmiyyət kəsb edir. Digər tərəfdən daha bir mühüm məqam bundan ibarətdir ki, indi Moskva ilə Ankara arasında əlaqələr müxtəlif istiqamətlər üzrə sürətlə inkişaf edir. Türkiyənin NATO üzvü olmasına baxmayaraq, bu, hərbi sahəni də əhatə etməyə başlayıb. Bunun fonunda iki böyük dövlət arasında siyasi, mədəni, nəqliyyat, enerji, turizm və başqa vacib sferalarda qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq inkişafdadır. Görünən həm də budur ki, Ankara və Moskva əlaqələri yeni səviyyəyə yüksəltməkdə qərarlıdır. Burada Azərbaycan faktorunu da unutmaq olmaz. Ən azı o baxımdan ki, məhz Azərbaycan iki böyük qonşu dövlət arasında əməkdaşlığın inkişafına özünün töhfələrini verməkdədir. İndi faktiki olaraq bir çox sahələr üzrə bu üç ölkənin əməkdaşlığı yeni mərhəlyə yüksəlib və bu proses o dərəcədə inkişaf edib ki, artıq ekspertlər onun geosiyasi təsirindən bəhs edir. Azərbaycan-Türkiyə-Rusiya əməkdaşlıq formatı, ekspertlərin fikrincə, Cənubi Qafqazda geosiyasi mühitin sabitləşməsinə də töhfələr verə bilər. Elə bundan irəli gəlir ki, Ermənistan yaranmış durumda Azərbaycanla əməkdaşlıq edən Rusiyaya tez-tez iradlar bildirməyə çalışır. Eyni zamanda, Belarus və Qazaxıstana qarşı da müəyyən ittihamlar irəli sürür. Çünki bu ölkələr Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatında (KTMT) Ermənistanla eyni sırada yer alsalar da Azərbaycanla, eləcə də Türkiyə ilə əməkdaşlığa daha çox önəm verirlər.
İndi Ermənistanda belə əndişə yaranıb ki, bu gedişlə Azərbaycan və Türkiyənin KTMT-yə üzvlüyünə Rusiya lazımi şərait yaradaraq İrəvanın bu təşkilatda sarsılmış mövqeyinə daha bir zərbə endirəcək. Halbuki, bundan əvvəl erməni siyasətçiləri, ekspertləri və hərbçiləri tez-tez Azərbaycana qarşı Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatının hərbi imkanlarından istifadə edə biləcəklərini dilə gətirirdilər. Lakin bu məsələnin əslində belə olmadığı hamıya məlumdur. Əksinə, Ermənistanla təşkilatın digər üzvləri arasında fikir ayrılığı hələ də qalmaqdadır. Ötən ilin noyabrında Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatının Astana sammiti də Ermənistan üçün bu xüsusda ciddi bir dərs oldu. Xatırladaq ki, həmin vaxt sammitdə təşkilatın baş katibi vəzifəsində olan Yuri Xaçaturovun azad edilməsi Ermənistanın 2020-ci ilə qədər bu təşkilatda söz sahibi olmaq niyyətini puç etdi. Astanada Qazaxıstanın o vaxtkı prezidenti Nursultan Nazarbayev isə çıxış edərək bildirdi ki, həmin vəzifəni Ermənistan nümayəndəsi deyil, Belarus nümayəndəsi tutmalıdır. Bu sammit həm də onunla yadda qaldı ki, Ermənistan tərəfinin bütün cəhdlərinə baxmayaraq, KTMT çərçivəsində müşahidəçi və tərəfdaş dövlətin hüquqi statusunu müəyyən edən sənədə imza atıldı. Elə o vaxtdan İrəvanda hay-həşir salmağa başladılar ki, KTMT çərçivəsində müşahidəçi və tərəfdaş dövlətin hüquqi statusunu müəyyən edən sənəd Azərbaycanın bu quruma üzv olmasına hesablanıb. Ekspertlər də bildirirdi ik, faktiki olaraq Azərbaycanın regiondakı yerini, çəkisini, əhəmiyyətini nəzərə alaraq, KTMT öz nizamnaməsində dəyişiklik edərək həmin təşkilat yanında müşahidəçi dövlət statusu müəyyən edib. Ermənistan rəhbərliyi bundan sonra əmin oldu ki, Azərbaycanın KTMT-də çox ciddi nüfuzu var. Bütün bunlar Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin tənzimlənməsi prosesində Ermənistanın hər zaman təşkilatın imkan və potensialından istifadə etməklə Azərbaycanı hədələməsi istiqamətində cəhdlərinin boşa çıxması idi. Təşkilatın mövqeyi bir daha onu göstərdi ki, Azərbaycana bu qurumda böyük hörmət, ehtiram var. İndi Ermənistanı qorxudan başlıca məsələ Azərbaycan və Türkiyənin quruma üzv olaraq burada İrəvanı daha sərt şəkildə sıxışdırmaq imkanı qazanmasıdır.
Ermənistanın “1in.am” nəşri baş verənlərlə bağlı yazır ki, Kreml Bakı və Ankaranı təşkilatda görməyi çox arzu edir. Qeyd olunur ki, məhz belə bir vaxtda Rusiya prezidenti Vladimir Putin KTMT-də müşahidəçi statusu və təşkilatda təmsil olunan ölkələrin səlahiyyətlərinin aydınlaşdırılması haqqında qanun layihələri paketini təsdiq olunmaq üçün Dövlət Dumasına təqdim edib. Nəşr yazır ki, müvafiq sənədin əsaslandırılmasında KTMT-nin “üzv ölkələrinin nümayəndələri” anlayışı aydınlaşdırılır: “Sənədin əsaslandırılmasında qeyd edilib ki, KTMT-nin “üzv ölkələrinin nümayəndələri” anlayışı aydınlaşdırılır. KTMT-də səlahiyyətli nümayəndə anlayışı əvəzinə daimi və səlahiyyətli nümayəndə anlayışı daxil edilir. Baş katibin müavini vəzifələri və onların anlayışı müəyyən olunur. Bu təlimatla, həmçinin, güzəştlər və toxunulmazlıqlar yalnız baş katib və onun ailəsi üçün deyil, onun müavinləri və ailə üzvləri üçün də tətbiq olunur. Burada 1961-ci il aprelin 18-də diplomatik münasibətlər haqqında Vyana konvensiyasının əsas götürüldüyü bildirilib. Üçüncü təlimatda isə KTMT-nin “müşahidəçi” və “tərəfdaş” statusları təşkilat üzvü olmayan, lakin onun məqsəd və problemlərini bölüşən ölkələr və beynəlxalq təşkilatlar üçün müəyyən edilməsini nəzərdə tutur. Maraqlıdır ki, təsdiq olunmağa təqdim edilən 2002-ci il oktyabrın 7-də KTMT-nin hüquqi statusu haqqında razılaşmada dəyişikliklər edilməsi haqqında ikinci və üçüncü təlimatlar 2018-ci il noyabrın 8-də Astanada imzalanıb. Başqa sözlə, Ermənistanın Astanadakı müzakirələrdə iştirak etdiyi və öz razılığını verdiyi məlum olur”. Nəşr qeyd edir ki, müttəfiqlər dolayı yolla institutsional səviyyədə İrəvanın fəaliyyətini tənqid edib: “Diqqət etsək, o zaman rəsmi İrəvanın razılığı ən azı qəribə görünür. İkinci təlimatın müddəaları qüvvəyə minərsə, bunun ardınca ən azı Ermənistan hakimiyyətinin KTMT-nin baş katibi Yuri Xaçaturova qarşı fəaliyyətləri hüquqi ekvivalentlikdən kənar qalır. Məlumdur ki, KTMT-yə üzv digər ölkələr bu düzəlişləri keçən ilin yay ayında Ermənistanda baş verən dramatik hadisələrdən, yəni “1 mart” işi üzrə KTMT-nin yüksək vəzifə sahibi olan Xaçaturova qarşı ittiham irəli sürülməsindən sonra razılaşdırıblar. Başqa sözlə, bizim strateji müttəfiqlərimiz, dolayı yolla institutsional səviyyədə İrəvanın fəaliyyətini tənqidi qiymətləndirərək, bu kimi hadisələrin təkrarlanmasının qanuni şəkildə qarşısını alıblar. Ermənistan, faktiki olaraq, buna razı olub. Bu da Ermənistan hakimiyyətinin “prinsipial” siyasətinin növbəti təzahürüdür. Lakin Ermənistan üçün daha böyük problemi KTMT-nin “müşahidəçi” və “tərəfdaş” statusları anlayışı yaradır. Bu addım, yayılan fikirlərə əsasən, təşkilatın qapılarının Azərbaycan və Türkiyənin üzünə açılmasıdır. Başqa sözlə, Ermənistan üçün yeni pusqular qurula bilər. Keçən il noyabrın 8-də bu məsələ Astanada müzakirə olunarkən irəli sürülən yeniliklərin Ermənistana qarşı istifadə edilməyəcəyinə dair rəsmi İrəvan zəmanət alıb, yoxsa KTMT-də bu məsələ ətrafında Ermənistana qarşı “konsensus, mənfi fikir” formalaşdırılıb? Belə çıxır ki, rəsmi İrəvan ümumi nəzər nöqtəsinə alternativ çıxış yolu olmadığına görə buna razı olub. Aydındır ki, KTMT-də əsasnamə dəyişiklikləri Moskvanın təşəbbüsü ilə həyata keçirilir. Və sual yaranır, bu dəyişikliklər inqilabçı Ermənistanı cəzalandırmaq, yoxsa daha qlobal məqsəd daşıyır?”. “1in.am” nəşri qeyd edir ki, Azərbaycan və Türkiyənin hər hansı formada təşkilatda təmsil olunması Ermənistanın bu qurumda sonunun gəlməsi deməkdir.
Ekspertlər də qeyd edir ki, belə bir hadisə baş verərsə, Ermənistanın KTMT ümidləri Bakı tərəfindən tam alt-üst olunacaq. Burada bir məqamı da xatırladaq ki, Azərbaycanın da KTMT-nin yaranmasında rolu olub. Azərbaycan 1993-cü ilin sentyabrında Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsini beş il müddətinə imzalayıb. Lakin beş ildən sonra Azərbaycan bu müqaviləni uzatmayıb. İndi isə vəziyyət Ermənistanın istəmədiyi istiqamətdə əhəmiyyətli dərəcədə dəyişə bilər. Bunu Belarusdan olan siyasi icmalçı Roman Yakovlevski də istisna etmir. Onun sözlərinə görə, əvvəllər Ermənistanda Azərbaycanla müharibə vəziyyətində KTMT-nin köməyindən danışırdılar. Amma bu qətiyyən mümkün olan məsələ deyil və Azərbaycanın təşkilata gəlişi Ermənistan üçün böyük zərbə deməkdir: “KTMT-nin öhdəliklərinə görə, bu təşkilatın üzvləri bir-birinə yardım etmək, bir-birini qorumaq məcburiyyətindədir. Lakin mövcud reallıqlarda danışdığınız yardım sadəcə mümkün deyil. Bu yardım üçün bütün KTMT üzvlərinin razılığı tələb olunur. Bu razılıq isə yoxdur və ola da bilməz. KTMT üzvü olan Ermənistanın qonşu Azərbaycanla müharibə vəziyyətində olmasına baxmayaraq, Bakı ilə nəinki Belarus, həm də bu qurumun qalan üzvləri də hərbi-texniki əməkdaşlığı inkişaf etdirir. Azərbaycanın təşkilata üzvlüyü isə burada Ermənistanın daha arxa plana atılması deməkdir”.
Beləliklə, hadisələrin inkişafı Azərbaycanın qarşıdakı dövr ərzində Ermənistana daha çox zərbə vurması anlamına gəlir.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
