Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin indiyə qədər həllinin uzanmasının ümdə səbəblərindən biri, heç şübhəsiz, beynəlxalq ictimaiyyətin məsələyə ikili standartlardan yanaşması, işğalçı Ermənistana lazımi təzyiqlər göstərməməsidir. Elə bundan irəli gəlir ki, Ermənistan hər vəchlə mövcud status-kvonun davam etdirilməsinə çalışır. Amma Azərbaycan dünya miqyasında diqqətə çatdırır ki, Ermənistanın bu siyasəti davam etdirilə bilməz və məsələ sülh yolu ilə həllini tapmasa, güc variantı işə düşəcək.
Qeyd edək ki, bu məsələ, xüsusən də Ermənistana təzyiqlər edilməməsi kimi məqam Sakit Okean Alyansının (SOA) Perunun paytaxtı Limada keçirilən 14-cü zirvə iclasında xarici işlər naziri Elmar Məmmədyarov tərəfindən bir daha beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətinə çatdırılıb. Nazir bu xüsusda bildirib: "Beynəlxalq sülh və təhlükəsizliyi təmin etmək üçün hər cür səylər göstərərkən Azərbaycan hələ də qonşu Ermənistanın davam edən hərbi təcavüzü ilə üzləşir və bu, ölkəmizin beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazilərinin 20%-nin, o cümlədən Dağlıq Qarabağ və yeddi ətraf rayonunun işğalına, təxminən 1 milyon azərbaycanlı qaçqın və məcburi köçkünün etnik təmizləməyə məruz qalmasına, Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərində çoxsaylı tarixi, mədəni və dini abidələrin məhv edilməsinə gətirib çıxarb. Təəssüf ki, Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatının vasitəçilik səyləri Azərbaycanın işğal olunmuş torpaqlarının azad edilməsi və ərazi bütövlüyünün bərpası kimi nəticələri hələ də verməmişdir. Müzakirələrin bu konkret nəticəsi BMT Təhlükəsizlik Şurasının müvafiq qətnamələrində, eləcə də ATƏT, Avropa İttifaqı və münaqişə ilə bağlı qərar qəbul edən demək olar ki, bütün beynəlxalq təşkilatların müvafiq sənədlərində təsbit edilmişdir. Münaqişənin sülh yolu ilə həll olunmasına və ATƏT-in vasitəçiliyi ilə danışıqlar prosesində fəal mövqe tutmağa səy göstərən Azərbaycan, beynəlxalq ictimaiyyətin Ermənistan tərəfindən Azərbaycan torpaqlarının qeyri-qanuni işğalının nəticələrini möhkəmləndirməyi nəzərdə tutan hər hansı fəaliyyətdə iştirakdan çəkinəcəyini və təcavüzkarın Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərindən çıxarılmasına dair müvafiq BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrini yerinə yetirməyə məcbur edən tədbirlər görəcəyini gözləyir".
Ekspertlər də vurğulayır ki, yalnız diplomatik dildən istifadə etməklə və real siyasi təzyiq olmadan Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı vəziyyətdə istənilən dəyişiklik olmayacaq. İndiki halda isə Ermənistanın münaqişənin həllində maraqlı olmaması və bu ölkəyə beynəlxalq ictimaiyyətinin loyal yanaşması danışıqların nəticəsiz qalmasına gətirib çıxara bilər. Bu zaman Azərbaycan öz gücü ilə işğal altında olan torpaqlarını azad etmək məcburiyyətində qalacaq. Bundan isə tək münaqişə iştirakçıları yox, regionda xüsusi marağı olan böyük güclər də zərər görə bilər. Beynəlxalq münaqişələr üzrə rusiyalı ekspert Yevgeni Mixaylov qeyd edir ki, savaşın başlanması Ermənistan üçün ciddi zərbə olacaq: "Ermənistan cəmiyyəti döyüşə can atmır, erməni isteblişmenti və bəzi hərbçilər haqqında bunu demək olmaz. Fikrimcə, ermənilərin çoxu anlayır ki, Azərbaycan ordusunun bu səviyyədə silahlanması qarşısında Ermənistan tərəfinin davam gətirmək üçün sadəcə olaraq heç bir şansı yoxdur". İndi əsas məsələ Ermənistan rəhbərliyinin də məsələyə eyni prizmadan yanaşmasını təmin etməkdir.
Ekspertlər vurğulayır ki, hazırda Ermənistan daxilində davam edən ziddiyyətlər fonunda İrəvanın hansısa konstruktiv addım atmasını gözləməyə dəyməz. Bunu politoloq Sergey Markov da təsdiq edir. Onun sözlərinə görə, baş nazir Nikol Paşinyan Qarabağda sülh istəyir, lakin daxili siyasətdə vəziyyət ona bu istiqamətdə konkret addımlar atmağa imkan vermir. Markov vurğulayır ki, Paşinyan Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli üçün Azərbaycanla razılaşmağa qorxur: “Çünki hesab edir ki, ərazilərin qaytarılması ölkədə ona qarşı sui-qəsd və çevrilişlə nəticələnəcək”. Markov hesab edir ki, bu mənada, Nikol Paşinyanın adından saxta olduğu iddia edilən məktubun indi yayılması da təsadüf deyil. Həmin məktubda Paşinyan NATO-nun baş katibi Yens Stoltenberqə müraciət edərək, alyansla sıx əməkdaşlıq etməyə hazır olduğunu, ancaq Qarabağ münaqişəsinin bunu əngəllədiyini vurğulayıb. Bundan başqa, məktubda Nikol Paşinyan işğal altında olan Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ bölgəsindən Ermənistan qoşununu çıxaracağına boyun olub. Düzdür, Ermənistan rəsmiləri bunu təkzib edir. Lakin ekspertlər belə bir məktubun indiki vaxtda meydana çıxmasını da təsadüf saymır. Hətta Rusiyanın “Komsomolskaya Pravda” qəzeti yazır ki, bu məktub həqiqi olsaydı, hökmən ilin sensasiyası sayılardı, özü də təkcə MDB məkanında deyil: "Çünki orada guya Ermənistan baş naziri NATO ilə yaxınlaşmaq naminə qoşunları yaxın bir ilə Dağlıq Qarabağdan çıxaracağını, əraziləri Azərbaycanın nəzarətinə qaytaracağını vəd edir. Həmin saxta məktubun əslində bəzi Rusiya dairələri tərəfindən Vaşinqton danışıqlarının ardınca Paşinyana qarşı təşkil edilmiş qara piarın tərkib hissəsi olduğu dərhal aydın idi. Məktubu analiz edən ekspertlər əmindir ki, həmin saxta məktubun “ayaqları” ölkə hüdudlarından kənardadır. Heç kimə sirr deyil ki, bu ABŞ-dır. Rusiyanı düşmən dövlətlərlə əhatəyə almaq konsepsiyasını həyata keçirən Vaşinqton ancaq Belarusla bağlı arzu etdiyi nəticəni ala bilməyib. Rusiyanın qərb sərhədlərindəki qalan ölkələr - Polşa, Baltik ölkələri, indi isə budur, Ukrayna... Və hələlik Qara dənizdən Xəzərə qədər məkanda öz istəyinə nail ola bilmir. Amerikalılar Gürcüstanla bağlı bəzi uğurlar əldə edə bilib. Ermənistan və Azərbaycanla bağlı isə alınmır. İlk növbədə Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə görə. Nə qədər ki, bu münaqişə nizamlanmayıb, bir tərəfin müsbət qəbul etdiyi hər nəsə dərhal digər tərəfin kəskin mənfi reaksiyasına səbəb olacaq. Ona görə də Vaşinqton üçün İrəvanla Bakı arasında indiki danışıqlar formatı çıxılmaz dalandır. Amerikalılar başqa variant təklif edir - “sülh əvəzində ərazilər”. Sürətli, ucuz, qəti. Əlbəttə, kimsə bu işdə uduzmalı olacaq. Amma başlıca məhək daşı yolun üstündən götürüləcək”.
Qəzet yazır ki, Paşinyanın iqtidara gəlməsində ABŞ-ın rolu danılmazdır. İndi belə bir məktubu hazırlamaqla ABŞ bir çox məqsədlər güdür. Əvvəla, diqqət ona yönəldilir ki, Paşinyana daxildə mane olan qüvvələr aradan qaldırılsa, bu, Qarabağ münaqişəsinin həllinə imkan verəcək. İkinci bir tərəfdən bununla ona zəmin yaradılır ki, Qarabağ məsələsinin həlli üçün beynəlxalq ictimaiyyətin Ermənistanda müəyyən qüvvələri ciddi təzyiq altında saxlaması olduqca mühümdür. “Komsomolskaya Pravda” hesab edir ki, amerikalılar Ermənistanda ona daha loyal, münaqişənin nizamlanması məsələsində “yola gələn” rəhbərlik görmək istəyir.
Ekspertlər burada diqqəti həm də ona yönəldir ki, yayılan məktub saxta olsa belə, bir sıra məsələlərin üzərinə işıq salıb. Bütün dünyaya bir daha məlum oldu ki, Ermənistan silahlı qüvvələri Azərbaycanın işğal altında olan Dağlıq Qarabağ bölgəsi və 7 rayonunda yerləşdirilib. Başqa sözlə, Ermənistan işğalçı dövlətdir. Bu dövlətin Qərbdəki bir sıra qurumlara, o cümlədən NATO-ya inteqrasiya olunmasında ciddi problemlər var. Bu maneələrin başında isə Ermənistan qoşunlarının Azərbaycan torpaqlarında yerləşdirilməsi gəlir.
Burada onu da xatırlatmaq lazım gəlir ki, NATO rəhbərliyi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü, müstəqilliyini və suverenliyini dəstəklədiyini bildirərək, alyansın Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin sülh yolu ilə həllinin tərəfdarı olduğunu dəfələrlə diqqətə çatdırıb. NATO-nun siyasi-hərbi blok olduğunu və münaqişənin həllinə maraq göstərdiyini nəzərə alsaq, alyansın qoşununun bufer zonada yerləşdirilməsinin mümkünlüyünü də ehtimal etmək olar. Saxta sayılan məktubda bu da vurğulanır. Belə çıxır ki, Ermənistanda da bunu istəyənlər var. NATO-nun sülhməramlıları yerləşdirilərsə, o zaman Rusiya hərbçilərinin Qarabağda dislokasiya olunması ikinci plana keçir. Görünür, Ermənistanda da münaqişənin həllində Rusiyanın iştirakını istəməyənlər az deyil. O zaman Ermənistanın indiki hakimiyyətinin Moskva ilə münasibətlərində “dostluq”, “qardaşlıq”, “strateji müttəfiqlik” kimi ifadələr, xoşməramlılıq barədə verilən bəyanatlar saxtadır. Cəmiyyət Ermənistan qoşunlarının işğal altında olan Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ bölgəsindən çıxarılmasını istəyir. Əslində, NATO-ya müraciətlə bu prosesə mane olanın da təsviri verilib. Bu məktub həm də qonşularla daim münaqişə vəziyyətinə salınan, qonşularda özünə ancaq düşmən axtaran, məzlum obrazı yaradılan, yoxsul vəziyyətdə olan, münaqişədən, qaçqınlar problemindən bezən, başqa dövlətlərin maraqlarının ifaçısı rolunda olmaqdan yorulan Ermənistan ictimaiyyətinin sifarişi kimi qəbul edilə bilər. Qeyd edilənlər fonunda ehtimal etmək olar ki, məktubun yayılmasında Ermənistan hakimiyyəti də maraqlı olub. Onu da ehtimal etmək olar ki, rəsmi İrəvan bununla ölkə cəmiyyətinin, dost və düşmənlərin münasibətini öyrənmək istəyib. Beləliklə, qeyd edilənlərdən bu qənaətə gəlmək mümkündür ki, indiki vaxtda beynəlxalq ictimaiyyət, o cümlədən NATO qəti hərəkətə keçib Ermənistana təsir göstərsə, İrəvan Qarabağ münaqişəsinin həlli istiqamətində əməli addımlar ata bilər. Paşinyanın adından yayılan məlum məktub da bu istiqamətdə dünya ictimaiyyətinə mesaj sayıla bilər. Azərbaycan da, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, dünya ictimaiyyətinin artıq qətiyyətli addımlar atmasını istəyir. Əks təqdirdə Qarabağ münaqişəsinin hərbi həlli qaçılmaz sayılır və bu da regionda maraqlı qüvvələr üçün böyük prpoblemlərə yol aça bilər.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
