Bu gün dünya miqyasında, o cümlədən Cənubi Qafqazda geosiyasi vəziyyətin sürətlə dəyişməsi müşahidə edilməkdədir. Dünya siyasətinin müəyyən edilməsində mühüm rol oynayan ölkələr geosiyasi maraqlarının təmini üçün indi daha aktiv siyasət yürüdür, lazım gəldikdə güc variantından da istifadədən çəkinmirlər. Məhz belə vəziyyətdə geosiyasi maraqların toqquşduğu regionda yerləşən ölkələrin də daha çevik və həssas siyasət yürütməsi zəruri şərt qismində çıxış edir.
Qeyd olunanlar fonunda Cənubi Qafqaza diqqət yetirdikdə burada əsas üstünlüyün Azərbaycan tərəfdə olması dərhal diqqəti cəlb edir. Belə ki, qonşu Gürcüstan Qərb ölkələri tərəfindən dəstəklənsə də, Rusiyanın getdikcə daha sərt təzyiqləri ilə üzləşir. Ermənistanda son hakimiyyət dəyişiklyindən sonra bu ölkə, belə demək olarsa, daha çox başıqapazlı olub. İndi onu həm Rusiya, həm də Qərb əzir. Azərbaycana gəldikdə, istər Rusiya, istərsə də Qərb ölkəmizlə ticari, iqtisadi, siyasi, hərbi və digər əlaqələri paritet əsasda inkişaf etdirməkdə maraqlı tərəf qismində çıxış edir. Bütün bunlar, şübhəsiz ki, Azərbaycan diplomatiyasının mühüm uğuru hesab edilə bilər. Məhz belə şəraitdə Azərbaycanı maraqlandıran başlıca məqamlardan biri isə böyük dövlət və təşkilatlarla uğurlu əlaqələrdən istifadə edib Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllini tezləşdirməkdir. Bunun üçün Ermənistana qarşı dünya miqyasında sərt təzyiq dalğasının işə salınması da əsas hədəflər sırasında yer alır.
Ermənistanın özündə də açıq etiraf edilir ki, bu gedişlə Bakı İrəvana daha sərt diplomatik zərbələr endirəcək. Bunu Rusiyanın Sülhməramlı Təşəbbüslər və Konfliktologiya İnstitutunun direktoru Denis Denisov da xüsusi olaraq vurğulayır. Onun sözlərinə görə, Azərbaycanın həssas diplomatiyası mütləq mənada öz nəticəsini verəcək: “Bu səbəbdən artıq Ermənistanda Qarabağ münaqişəsinə dair siyasi iradə olmalı, təklif edilən qərarlar reallaşdırılmalıdır. Bu baş vermirsə, tam aydındır ki, münaqişə tərəflərindən birinin təklif edilmiş sülh planının həyata keçirilməsi üçün imkanı yoxdur. Və bu bəladır. İrəvana beynəlxalq təzyiq göstərmək lazımdır. Bu, Azərbaycanın və ATƏT-in Minsk Qrupunun vasitəçilərinin daimi mövzusu olmalıdır. Axı, söhbət özündə konkret detalları ehtiva edən nizamlama planından gedir. Ermənistanda deyə bilərlər ki, ictimai rəy, xalq nizamlanma planına qarşıdır. Lakin problemin bir neçə həll variantı var. Birincisi, ictimai rəyi lazımi tərəfə çevirmək olar. İkincisi, əvvəlcə razılaşmaları yerinə yetirmək, planı reallaşdırmaq, sonra isə qərarın qəbul edilməsinin zəruriliyini cəmiyyətə izah etməyə çalışmaq mümkündür. Üçüncüsü bütün zəruri olan şeyləri etmək və bu zaman heç kəsə heç nəyi izah etməməkdir. Ermənistan bunlara getməsə, Azərbaycanın daha sərt təzyiqləri ilə üzləşəcək. Özü də tək Azərbaycanın yox”. Ekspert diqqəti ona da yönəldir ki, hazırda Azərbaycanın əsas mütəffiqi sayılan Türkiyə də regionda mövqeyini gücləndirir və bu prosesdə Ankara-Moskva əlaqələri də mühüm rol oynayır. Ümumiyyətlə isə, faktdır ki, dünya dövlətləri hazırda Cənubi Qafqazda əsas geosiyasi güc kimi Türkiyə-Azərbaycan cütlüyünü görür. Hesab edilir ki, güclü Azərbaycan və güclü Türkiyəni Ermənistan da qəbul etməlidir və İrəvanın başqa yolu yoxdur. Bunu qəbul etməsə, Ermənistanın özü bir dövlət olaraq mövcud olmaya da bilər. Denis Denisov da vurğulayır ki, belə vəziyyətda baş nazir Nikol Paşinyan Azərbaycanla razılığa gələ bilmək üçün “Qarabağ klanı”nı məhv etməli və reallığı erməni cəmiyyətinə anlatmalıdır. Lakin Paşinyanın bunun öhdəsindən gəlib-gəlməyəcəyi məlum deyil. Bu da, təbii ki, Ermənistan rəhbərliyinin hələ də qeyri-müəyyən vəziyyətdə qalması deməkdir. Rusiya prezidentinin səlahiyyətli nümayəndəsi, politoloq Sergey Markov da bu xüsusda maraqlı açıqamalar verib: “Paşinyan Qarabağda sülh istəyir, lakin daxili siyasətdə vəziyyət ona bu istiqamətdə konkret addımlar atmağa imkan vermir”. Onun sözlərinə görə, Paşinyan Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli üçün Azərbaycanla razılaşmağa qorxur. “Çünki hesab edir ki, ərazilərin qaytarılması ölkədə ona qarşı sui-qəsd və çevrilişlə nəticələnəcək. Ermənistanda artıq belə presedent var. 1999-cu ildə Qarabağ məsələsinə görə parlament güllələnmişdi. Bu vəziyyət münaqişənin nizama salınması ilə bağlı danışıqlar prosesini tormozlayır. Bu fonda əsirlərin mübadiləsini ən yaxşı halda sülh simvolu hesab etmək olar. Lakin bu o demək deyil ki, tərəflər bundan sonra daha tez-tez görüşəcək və nizamasalma ilə bağlı hansısa sənədi imzalamağa başlayacaqlar. Sadəcə olaraq, bu addım yaxın vaxtlarda danışıqlar prosesində yeni təmaslara maksimal imkan yarada bilər. Mübadilə pozitiv atmosfer yaradır. Lakin yenə də vurğulayıram ki, bu, danışıqlar prosesində konkret sənədlər üzrə razılaşmaya səbəb olmayacaq”. Markov hesab edir ki, Paşinyan ona müxalif olan qüvvələri neytallaşdıra bilsə, Qarabağ məsələsində qətiyyətli addım ata bilər. Buna qədər isə ekspert Paşinyanın Azərbaycan, Türkiyə və bir sıra dünya dövlətlərinin ciddi təzyiqi altında olacağını vurğulayır. Onun sözlərinə görə, belə vəziyyət Ermənistanın ciddi problemlər altında əzilməsi deməkdir. Ekspert diqqəti ona da yönəldir ki, regionda Rusiya ilə işbirliyi sayəsində mövqeyini gücləndirən Türkiyənin inkişafının qarşısını kimsə ala bilməyəcək. Bu da, digər regionlarla yanaşı, Cənubi Qafqazda da geosiyasi aspektdə qüvvələr nisbətini dəyişir. Daha güclü Türkiyə faktını bu gedişlə hətta İrəvan belə qəbul etməli olacaq. Məhz bu şərait də birbaşa Azərbaycanın lehinə işləyən məqamlardan sayılır. Çünki Türkiyənin Azərbaycanla münasibətləri və Qarabağ münaqişəsinə yanaşma tərzi heç kimə sirr deyil. Ermənistanın sabiq iqtidar partiyası, Respublika Partiyasının mətbuat katibi Eduard Şarmazanov da etiraf edir ki, Türkiyənin regionda güclənməsi, Azərbaycanın buna şərait yaratması heç də İrəvanın lehinə deyil: “Erməni-türk əlaqələri ilə bağlı hər hansı ciddi bir müzakirə yoxdur. Qarabağ məsələsi ilə bağlı hər hansı ciddi gündəm yoxdur və hökumət açıq şəkildə göstərir ki, konsepsiyası yoxdur. Əvəzində Türkiyənin regionda güclənməsi müşahidə olunur və Azərbaycan buna lazımi şərait yaradır. Təbii ki, Türkiyə-Rusiya münasibətləri də burada öz sözünü deyir. Bunlara qarşı mövcud hakimyyətin hansısa siyasəti yoxdur və bu da ciddi problemdir”.
Onun sözlərinə görə, Ermənistan bir çox xarici problemlərə cavab verməyə və hazır olmağa məcburdur: “Hər şeydən əvvəl siyasət, strategiyalar, ideologiyalar və dəyərlər rəqabətdir. Hər bir dövlətin milli təhlükəsizlik strategiyası, iqtisadi inkişafı və xarici siyasət strategiyası olmalıdır. Ermənistan Respublikası obyektiv və subyektiv səbəblərə görə bir çox xarici problemlərə cavab verməyə və hazır olmağa məcburdur. Həm iqtisadi, həm mənəvi və həm də hərbi təhlükəsizlik baxımından təhlükəsizlik problemləri bizim üçün ən vacib məsələ olmalıdır”. O qeyd edib ki, Paşinyanın baş nazir olmasından sonra Ermənistanda yaxşıya doğru heç nə dəyişməyib: “Lakin son bir ildə Paşinyanın populist hakimiyyətinin mövcudluğu şəraitində ideoloji-proqram məhz Paşinyan tərəfindən üçüncü, dördüncü plana sürüklənib. Qeyd etdiyim kimi, erməni-türk əlaqələri ilə bağlı hər hansı ciddi bir müzakirə yoxdur. Ermənistan kimlərlə, necə, hansı iqtisadi modellə inkişaf etməlidir? O da yoxdur. Mənəvi və milli təhlükəsizlik baxımından da vəziyyət eynidir. Bu vəziyyətdə hər kəs gec-tez əmin olacaq ki, Paşinyan və onun komandası siyasi sistemdə lazımsızdır”.
Beləliklə, real mənzərə göstərir ki, getdikcə daha da dərinləşən və genişlənən Türkiyə-Azərbaycan-Rusiya, eləcə də bu dövlətlərin İranla əlaqələri regionda Bakının mövqeyini gücləndirsə də, Ermənistanı daha zəif duruma salır. Bunların fonunda Ermənistanın heç bir real addımı gözə dəymir və o daha aciz vəziyyətə düşür. Burada Azərbaycan-Rusiya münasibətlərinin yüksələn xətlə inkişaf etməsini də unutmaq olmaz. Aydındır ki, belə vəziyyət Qarabağ münaqişəsinin həllini tezləşdirmək iqtidarındadır. Yaxın Şərq və Qafqaz ölkələri üzrə rus ekspert Stanislav Tarasov da qeyd edir ki, bu durumda İrəvanın Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nizamlanması üzrə real addımlar atması zərurətə və qaçılmaz reallığa çevrilir: “Ümumiyyətlə, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nizamlanması prosesinin hazırda bir çox nüansları və şərtləri var”. Onun sözlərinə görə, razılaşmalar yerinə yetirilmədən cəbhə xəttində təhlükəsizliyin təmin edilməsi mümkün deyil: “Həmsədrlərin illik hesabatında “Madrid prinsipləri” təqdim edilib. Həmsədrlərin istəyində bu kimi danışıqların tez həyata keçirilməsi qeyd olunub. Prosesin bir çox nüansları və şərtləri olduğu üçün bu, sülhə fayda verə bilər. Amma Ermənistanın bu məsələ ətrafındakı şərhləri də birmənalı deyil. Aydınlaşdırmaq lazımdır ki, işğal altındakı ərazilərdəki separatçı rejim danışıqlar prosesində ayrı bir subyekt kimi nəzərdən keçirilir, yoxsa yox. Çünki Ermənistan tərəfindən müxtəlif şərhlər səsləndirilir. Ümumiyyətlə, proses bir çox nüanslara və şərtlərə malikdir. Ümid edək ki, proses sülhə fayda verəcək. Bu, Qafqazda maraqlı qüvvələr, o cümlədən Rusiya üçün də vacibdir. Məsələ sülh yolu ilə həll olunmasa, güc amili işə düşəcək. Beynəlxalq durum da bu xüsusda Azərbaycana lazımi imkanlar tanıyır”. Beləliklə, qeyd edilənlərdən bəlli olur ki, regionda yaranmış vəziyyət Qarabağ münaqişəsinin də həlli baxımından yeni bir durum formalaşdırıb. Burada ümumi mənzərə Azərbaycanın lehinədir və Ermənistanın da bunu nəzərə alıb münaqişənin dinc müstəvidə həlli istiqamətində real addımlar atması lazımdır. Əks təqdirdə İrəvanı Bakının sərt zərbələri gözləyir.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
