Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilən Azərbaycan torpaqlarında ermənilər tərəfindən vandalizm halları hələ də davam etdirilir. Torpaqlarımızda etnik təmizləmələr həyata keçirən, tarixi abidələrimizə, mədəniyyətimizə qarşı soyqırımlar törədən Ermənistanın mənfur əməlləri toponimlərimizdən də yan ötmür.
Qafqaza yamaq olan ermənilər təkcə son 25-27 ildə işğal etdikləri Dağlıq Qarabağ, onun ətrafında yerləşən 7 rayonumuzda kütləvi olaraq bütün yer-yurd, çay, dağ, meşə adlarını dəyişdirərək onları erməniləşdiriblər. Əslində isə bu toponimlərin ermənilərə heç bir aidiyyəti yoxdur. Ermənistanın son illər toponimlərimizə qarşı həyata keçirdiyi saxtalaşdırma işləri bu gün də davam etdirilir. Onlar toponimləri erməniləşdirməklə bizim izlərimizi silməyə çalışırlar. Beynəlxalq qurumlar isə həmişəki kimi seyrçi mövqeyində dayanırlar. Ermənilərin həyata keçirdikləri saxtalaşdırma kampaniyasının qarşısının alınmalı olduğunu qeyd edən alimlərin sözlərinə görə, onların işğal etdikləri ərazilərdə toponimləri dəyişdirməsi bütün beynəlxalq konvensiyalara ziddir.
Onu da vurğulayaq ki, ermənilər bu gün türklərin tarixi torpaqlarında bu kimi əməllərini davam etdirirlər. Alimlərin dediyinə görə, hətta Türkiyə ərazisində də onlar türk toponimlərini saxtalaşdıraraq onlara erməni dilində adlar verirlər. Bu da dünyanın göz yumduğu acı faktdır.
Tarixçilər qeyd edirlər ki, Ermənistan bu gün hazırkı Azərbaycan dövlətinin ərazisini – Dağlıq Qarabağ və ətraf rayonlarını işğal edib, orada da yer adlarımızın hər birini dəyişiblər, dünyaya erməni toponimləri adı altında tanıdırlar. Ermənilər məskunlaşdırıldıqları və işğal etdikləri bütün torpaqlarımızda türk və müsəlman yer adlarını siliblər.
Keçən yazımızdan da məlum olduğu kimi, ermənilər iri yaşayış məskənlərindən olan Ağdam şəhərini – Akna, Xocalını – İvanyan; Qubadlını – Sanasar, Laçını – Berdzor, Kəlbəcəri – Karvaçar, Cəbrayılı – Jrakan adlandıraraq tam, bəzi yer adlarını qismən, digərlərini isə erməni dilinə tərcümə edərək dəyişdiriblər. Alimlər qeyd edirlər ki, ermənilərin hətta çap etdirdikləri xəritələrdə və kütləvi informasiya vasitələrində Azərbaycanın ikinci böyük şəhəri olan qədim Gəncə şəhərini “Qandzak”, Bərdə şəhərini "Partav”, Kəpəz dağını “Alparak” kimi yazmalarının beynəlxalq hüquq normalarına etinasızlıq, Azərbaycan xalqına qarşı isə mənəvi terror olduğu danılmazdır.
Alimlər vurğulayırlar ki, müstəqil Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyünü pozmaqla kifayətlənməyərək, coğrafi adlarımızı təcavüzə, soyqırıma məruz qoymuş Ermənistan, onun səlahiyyətli nümayəndələri beynəlxalq ictimaiyyət və qurumlar tərəfindən qınanılmalı, onların bu şovinist niyyətli əməlləri kəskin pislənilməli, mənəvi terror və işğal kimi qiymətləndirilməlidir. Lakin hələ də onlara “gözün üstə qaşın var” deyən meydanda yoxdur. Əlbəttə, Azərbaycan və Türkiyə dövlətləri istisna olmaqla.
Ermənistanın işğal etdiyi Azərbaycanın ərazilərində toponimləri kütləvi şəkildə dəyişdirməsi faktına beynəlxalq qurumların göz yummasından təəssüflənən AMEA-nın Qafqazşünaslıq İnstitutunun Ermənişünaslıq şöbəsinin müdiri, professor Qasım Hacıyev “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, ermənilər bütün istiqamətlərdə anti-Azərbaycan təbliğatı həyata keçirib, bu gün də keçirməkdə davam edirlər: “Tarixi mənbələrin yazdıqlarından da, son dövrlər baş verənlərdən də məlum olur ki, onlar bura köçürülən gündən, yəni XIX əsrin əvvəllərindən başlayaraq Azərbaycana qarşı bu kimi saxtalaşdırma əməlləri həyata keçiriblər. Ermənilər Çar Rusiyasının onlara yaratdığı şəraitdən istifadə edərək bizim torpaqlarımıza qarşı iddialar ortaya qoymağa başladılar. Ermənilərin mövcud ideologiyası saxtakarlıq və cəfəngiyyat üzərində qurulub. Faktdır ki, onlar Azərbaycana qarşı yalnız toponim təcavüzü həyata keçirməyib, bütün istiqamətlərdə separatçı əməllər sərgiləyiblər. Araşdırmalardan da məlumdur ki, onlar yerli əhali olan türkləri, müsəlmanları min bir hiylə ilə, incitməklə öz yerlərindən didərgin salıblar, sonra isə bizə aid yer-yurd adlarını dəyişdirməklə məşğul olublar. Bu saxtakar əməllərini icra etmək üçün həm Çar Rusiyası, həm də Sovet hökuməti erəmənilərə münbit şərait yaradıblar. Düzdür, Sovet hakimiyyəti qurulandan sonra onların bizə qarşı ədavətinə bir qədər son qoyuldu. Ancaq bu heç də onların Azərbaycana qarşı əməllərinin qarşısını kəsmədi. Ermənilər əlaltından bizə qarşı saxtakar niyyətlərini həyata keçirməyə başladılar. Onlar həm Qərbi Azərbaycandan kütləvi olaraq soydaşlarımızı deportasiya etdilər, həm də oradakı abidələri, eləcə də qədim türk toponimlərini özlərinkiləşdirdilər. Bu gün Qərbi Azərbaycana aid 2 mindən artıq türk toponimi erməniləşdirilib. İşğal olunmuş Dağlıq Qarabağda, eləcə də digər rayonlarımızda bu əməllərini açıq şəkildə davam etdirməyə başladılar. Onlar rəsmi və qeyri-rəsmi şəkildə toponimləri saxtalaşdıraraq ermənilıəşdirirlər”.
Q.Hacıyev qeyd etdi ki, ermənilərin Azərbaycan torpaqlarına qarşı iddiası hər zaman olub və onlar ərazilərimizə köçürüldükdən sonra ayrı-ayrı dövlərdə bu iddialarını gerçəkləşdirməyə çalışıblar. Professor Hacıyevin sözlərinə görə, ermənilərin hiylə, məkr, terror yolu ilə sahibləndikləri torpaqlarımızda həyata keçirdikləri vandalizm aktlarından biri toponimlərimizin dəyişdirilməsi ilə bağlı olub. “XIX əsrin sonlarında və XX əsrin əvvəllərində torpaqlarımıza qarşı əsassız iddialar irəli sürməyə başladılar. Onlar müxtəlif yollarla sahibləndikləri Azərbaycan torpaqlarında kütləvi addəyişdirmə işləri həyata keçirməyə başlamışdılar. Ermənilər həm Qərbi Azərbaycanda, həm də son dövrlər işğal etdikləri Dağlıq Qarabağ və ətraf rayonlarda toponimləri, yer-yurd adlarını dəyişdirirlər. Sözsüz ki, ermənilərin həyata keçirdikləri bu neqativ əməllər qeyri-rəsmidir, heç bir hüququ əsası olmayan aktlardır. Ermənilər bütün xəritələrində, kitablarında işğal etdikləri Azərbaycan torpaqlarındakı şəhərləri, kəndləri, yer-yurd adlarını erməni dilində təsvir ediblər. Onlar işğal etdikləri ərazilərimizdə mövcud olan kəndlərin, şəhərlərin, toponimlərin adlarını dəyişdiriblər” - deyə Q.Hacıyev bildirdi.
Q.Hacıyev onu da bildirdi ki, Ermənistanın həyata keçirdiyi bu cinayətlərə beynəlxalq qurumların reaksiya verməməsi xristian həmrəyliyi ilə bağlıdır. O qeyd edir ki, nə qədər ki, bu birlik mövcuddur, bir o qədər bizə qarşı ayrıseçkilik olacaq: “Bu gün dünyada nə qədər ki, türkü, Azərbaycanı sevməyən xalqlar və dövlətlər var, bu məsələyə ikili standartla yanaşılma halı sərgilənəcək. Ermənilərin həyata keçirdikləri bu əməllər beynəlxalq konvensiyaların şərtlərinə ziddir. Onlar o qədər qanunsuzluqlar, cinayətlər törədiblər ki, deyilməklə bitməz. Biz ermənilərin işğal etdikləri Azərbaycan torpaqlarında həyata keçirdikləri cinayət faktlarını beynəlxalq qurumlara təqdim edəndə, onlar erməniləri cəzalandırmaq əvəzinə, bizə tövsiyə edirlər ki, siz də onların cavablarını faktlarla verin. Ermənilər saxtakarlıqla, Azərbaycan isə həmişə faktlarla danışır. Sadəcə, beynəlxalq qurumlar bizim haqq işimizə göz yumurlar. Hesab edirəm ki, Dağlıq Qarabağda və ətraf rayonlarda ermənilərin həyata keçirdikləri bütün cinayət əməlləri, beynəlxalq qanunlara zidd hərəkətləri haqqında biz yorulmadan dünya birliyinə məlumatlar verməliyik. Ermənilərin həyata keçirdikləri bütün cinayətlər, o cümlədən də toponimlərimizlə bağlı törətdikləri soyqırım dünyaya çatdırılmalıdır. Ermənistanın iç üzünü bütün dünya tanımalıdır. Onsuz da Ermənistanın hər üzünü dünya tanıyır. Sadəcə, onlara havadarlıq edənlər imkan vermirlər ki, Ermənistanın saxta əməlləri tam olaraq ifşa edilsin. Biz bu yolda fəaliyyətimizi daha ciddi şəkildə həyata keçirməliyik”.
AMEA-nın Tarix İnstitutunun elmi işçisi, dövlət mükafatı laureatı Nazim Mustafa da ermənilərin son dövrlər və ondan əvvəlki dövrlərdə həyata keçirdikləri toponim saxtakarlığını ifşa edən faktlar üzə çıxarıb. Bu barədə tarixçi yazır: “Hər hansı bir ərazidə toponimlər sisteminin formalaşması üçün yüz illər, bəlkə də min illər lazımdır. Cənubi Qafqazda qədim türklərə, oğuz və qıpçak boylarına məxsus toponimlərin yaranmasından min illərlə zaman keçir. Azərbaycan, Gürcüstan və indiki Ermənistan ərazisində on minlərlə toponim məhz tarixin qədim qatlarında formalaşmışdır. Qədim türklər yaşadıqları ərazini coğrafi relyefin, tarixi şəxsiyyətlərinin və tayfaların adları ilə adlandırmışlar.
Bu gün Ermənistan Respublikası adlanan dövlət əsasən tarixi Azərbaycan torpağı olan İrəvan xanlığının ərazisində yaradılmışdır.
1827-ci ildə İrəvan və Naxçıvan xanlıqlarının Rusiya tərəfindən işğalından sonra yaradılan yeni inzibati-ərazi vahidində, yəni “Erməni vilayəti”nin ərazisinə daxil edilən 1111 kənddən yalnız 62-də ermənilər yaşayırdı. Onlar da 1828-ci ilədək buraya köçürülmüş ermənilər idi. Yeri gəlmişkən, göstərilən 62 kəndin ancaq 14-nün adı erməni mənşəli idi.
Bir xalqın müəyyən ərazidə əsrlər, minilliklər boyu formalaşmış toponimlər sistemini kökündən dəyişdirmək həmin xalqın tarixi-coğrafi ərazidəki izlərinin silinməsinə xidmət edir. Xəritəçilik baxımından bu, asan məsələ olmasa da, Ermənistan Respublikasında azərbaycanlılara məxsus toponimlərin dəyişdirilməsi rəsmi dövlət siyasətinin tərkib hissəsi olmuşdur.
Ümumiyyətlə, ermənilər azərbaycanlılara məxsusluğunu bildirən toponimlərdə hallanan “dağ” söz birləşməsini “sar”, təpə söz birləşməsini “blur”, göl söz birləşməsini “lic”, çay söz birləşməsini “get”, bulaq söz birləşməsini “axbyur”, su söz birləşməsini “cur”, dərə söz birləşməsini “dzor” ifadəsi ilə əvəz etməklə, hərfi tərcümə yolu ilə toponimlərimizi erməniləşdirmişlər”.
İradə SARIYEVA
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
