Nəzakət Məmmədova: “İran üçün ən ağır olan mərhələ irəlidədir”
İranda gündəlik tələbat mallarının sürətlə bahalaşmasına, həyat səviyyəsinin aşağı düşməsinə və hökumətin siyasətinə etiraz olaraq başlayan nümayişlər ara vermir. Ölkənin daha bir neçə şəhərində, o cümlədən Tehran, Şiraz, Kərəc və Qumda insanlar küçələrə çıxaraq antihökumət şüarları səsləndiriblər. Aksiyalarda minlərlə insanın iştirak etdiyi bildirilir, təhlükəsizlik qüvvələri etirazçılara müdaxilə ediblər.
İddia olunur ki, İranda inflyasiyanın yeni dalğası ABŞ-ın bu ölkəyə qarşı sanksiyaları yenidən bərpa etməsi ilə bağlıdır. Sanksiyaların birinci mərhələsi avqustun 7-də qüvvəyə minəcək. Bunun ardınca Tehrana qarşı sanksiyalar mərhələlərlə sərtləşdiriləcək. ABŞ-ın İrana qarşı sanksiyaları bərpa etməsi bir çox Qərb şirkətlərini bu ölkədəki bizneslərini dayandırmağa məcbur edib. Ölkədən kapital axını sürətlənib. Milli valyutanın dollarla müqayisədə kəskin dəyərdən düşməsi nəticəsində inflyasiya sürətlənib, gündəlik tələbat mallarının kəskin bahalaşması iranlıların sosial vəziyyətini ağırlaşdırıb. Prezident Həsən Ruhaninin hökuməti yerli valyuta bazarında vəziyyəti sabitləşdirmək üçün uğursuz cəhdlər edir. Bu ilin aprel ayından, yəni ABŞ Prezidenti Donald Trampın İrana qarşı sanksiyaları bərpa etmək qərarından bəri ölkənin milli valyutası rial dollarla müqayisədə iki dəfədən çox dəyərdən düşüb. Ötən bazar günü 1 dollar 115 min riala satılırdı. İran Mərkəzi Bankı isə rəsmi məzənnəni 1 dollar üçün 42 min rial səviyyəsində müəyyən edib, amma dolların “qara bazar” məzənnəsi sürətlə artır.
İran parlamenti yaxın günlərdə ölkədəki iqtisadi vəziyyətlə bağlı xüsusi iclas keçirəcək. Həmin iclasda Prezident Həsən Ruhaninin hesabatı dinlənilməlidir. Parlament ölkədəki vəziyyətdən çıxış yolları hazırlamaq üçün hökumətə bir ay vaxt vermişdi.
İranda yeni sosial-siyasi etirazların başlamasında ABŞ-ın tətbiq etdiyi sanksiyaların nə kimi rolu var?
Politoloq Nəzakət Məmmədova qəzetimizə açıqlamasında bildirdi ki, ABŞ Prezidenti Tramp bu ilin may ayında İranla nüvə sazişindən çıxmaq barədə qərarı elan edəndə qarşıdakı 90 gündə sanksiyaların birinci, 3 ay içində isə ikinci mərhələsinin başlayacağını demişdi: “Artıq dövlət katibi Pompeo bu sanksiyaların başlandığını elan etdi. ABŞ İran hökumətinə dollar, qiymətli metalların alışına məhdudiyyət qoydu. Üstəlik, İranın öz borc öhdəliklərini də milli valyuta ilə həyata keçirmək qadağan edildi. Bu o deməkdir ki, İran özünün bütün dollar rezervlərini xarici borclarını ödəmək üçün sərf etməli olacaq. Bu isə dollarla milli valyuta arasında disproporsiya yarada bilər. Üstəlik, İranın avtomobil sənayesi, hava daşımacılığı ilə bağlı xidmətlər, ABŞ-a xalça satışı və digər sahələrə də məhdudiyyətlər tətbiq edilir. Bu, əlbəttə ki, əhalinin güzəranına və rifah halına birbaşa təsir edən məsələdir. ABŞ da məhz bunu nəzərə alaraq birbaşa hərbi müdaxiləyə risq etməyərək İranı iğtişaşlarla, əhalini hökumətə qarşı ayağa qaldırmaqla daxildən çökdürmək istəyir.
Bütün bunlar milli valyutanın devalvasiyasına, inflyasiyaya, sosial və son nəticədə siyasi böhrana gətirib çlxara bilər. İranın valyutası olan rial ABŞ dollarına nisbətdə may ayından bəri xeyli dəyərdən düşüb. Məlumatlara görə, əhali təşviş içərisində dollar almağa çalışır”.
Nəzakət Məmmədovanın sözlərinə görə, möhkəm valyutanın çatışmazlığı ucbatından qiymətli metallar da bahalaşıb: Rial bir il əvvəlki ilə müqayisədə dollara nisbətdə 25 faiz dəyərdən düşüb. Ölkədə qızıl külçələrə, qızıl pullara, mənzillərə və avtomobillərə tələbat kəskin şəkildə artıb. Bütün bunlar ucbatından son vaxtlar Şiraz, Məşhəd, İsfahan şəhərlərində və Tehran ətrafında əhalinin iğtişaşları getdikcə geniş vüsət almaqdadır. Əsas etirazlar qiymət artımı, işsizlik və korrupsiyaya qarşıdır. Bütün bunlar islahatçı Prezident Ruhaninin mövqelərinə ağır zərbə vurub. İran parlamenti ilk dəfə öz səlahiyyətindən istifadə edərək Prezidenti işinin nə dərəcədə səmərəli olub-olmaması barədə hesabat vermək üçün Məclisə dəvət edib”.
Politoloq hesab edir ki, Ruhani bir aydan sonra parlament qarşısında hesabat verməlidir: “O, islahatlara gedəcəyini bəyan edib. Artıq İranda radikal əhval-ruhiyyənin artdığını müşahidə etmək olar. Bir neçə gün əvvəl Ruhani Mərkəz Bankın rəhbərini dəyişməli oldu. Bu, ilk addım idi, ökənin iqtisadi və maliyyə rəhbərliyi arasında genişmiqyaslı kadr dəyişikliyi, bir çox şəxslərin vəzifədən uzaqlaşdırılması gözlənir.
Dövlət Departamenti bəyan edib ki, artıq 50 beynəlxalq şirkət İranı tərk edib. May ayında Almaniya kansleri Merkel də Çin rəhbərliyi ilə görüşdə, istər-istəməz, Avropa şirkətlərinin sanksiyalardan yayınmaq üçün İrandan çıxacağını demişdi. Bütün bunlar İranın iqtisadi vəziyyətinin pisləşməsinə və əhalinin güzəranının getdikcə ağırlaşmasına səbəb olacaq. İran üçün ən ağır mərhələ isə irəlidədir. Əgər 4 noyabrda ABŞ İranın xammal neftinin satışına qadağa qoysa, əhalinin vəziyyəti son dərəcə ağırlaşa bilər. Ölkənin əsas gəliri neft məhsullarının satışındandır. Əgər burada məhdudiyyət tətbiq olunsa, gəlirlər kəskin şəkildə düşəcək, ən zəruri tələbat mallarını xaricdən idxal etmək imkanı xeyli azalacaq. Bu isə sosial partlayışa səbəb ola bilər. Konkret olaraq bu nəticəyə gəlirik ki, İranın hazırkı duruma düşməsində başlıca rolu ABŞ-ın tətbiq etdiyi sanksiyalar oynayır”.
Məhəmmədəli QƏRİBLİ
