Ermənistanın ikinci prezidenti Robert Köçəryanın həbsinin Moskva-İrəvan münasibətlərinə təsiri, bunun işğalçı ölkənin bölgədəki mövqeyinə hansı yeniliklər gətirəcəyi indi ən aktual məsələlər sırasında yer alır.
Məsələ burasındadır ki, Köçəryan birbaşa Rusiyanın adamı sayılır və həbsindən əvvəl təxminən bir ay Rusiyada olub, burada müxtəlif səviyyədə görüşlər keçirib. Erməni mediası yazırdı ki, əslində, Moskva Köçəryanı baş nazir Nikol Paşinyana alternativ qüvvə qismində hazırlayaraq, onu və ətrafına toplayacaq komandasını bu ilin sonunda keçrilməsi nəzərdə tutulan parlament seçkilərində qalib etməyi düşünürdü. Amma Paşinyan Köçəryanın həbsinə nail olmaqla Moskvanın bu planlarını pozub.
Yaranmış vəziyyətdə Kreml Ermənistanda stavka edəcəyi hər hansı siyasi qüvvə olmadan digər vasitələrlə Qərbə meyllənən Paşinyanı cəzalandırmağı düşünür. Ermənistan Mühafizəkarlar Partiyasının sədri Mikayıl Ayrapetyan bildirir ki, bura Qarabağ kartından tutmuş, müxtəlif iqtisadi, siyasi təzyiqləri işə salmağa qədər çoxsaylı vasitələr daxildir. Onun Dağlıq Qarabağ münaqişəsi barədə səsləndirdiyi fikirlər daha maraqlıdır. Mikayıl Ayrapetyan vurğulayır ki, Rusiyanın Ermənistanda hakimiyyət dəyişiklyindən sonra Qarabağ münaqişəsinə yanaşması heç də Ermənistanın lehinə deyil: “Moskva Qarabağ kartından hər zaman Ermənistana qarşı istfiadə edə bilər və Rusiyada hesab edilir ki, artıq bunun üçün şərait də yetişib. Bu fonda müəyyən ərazilərin Rusiyanın yardımı ilə Azərbaycana qaytarılması istənilən an baş verə bilər. Bu, Ermənistan, xüsusən də onun yeni hakimiyyəti üçün çox böyük cəza olacaq. Köçəryanın həbsi fonunda problem daxili siyasi aspektdə deyil, məcburiyyət qarşısında, istəyərək və ya istəməyərək iştirak etməyə qalxdığımız geopolitik aspektdədir. Bu, postsovet məkanında Rusiya prezidenti Vladimir Putinlə yaxın olan bir adamın ilk həbs hadisəsidir. Heç vaxt elə bir vəziyyət olmamışdı ki, Putinə yaxın olan adam, məsələn Akayev, Bakiyev, Yanukoviç cəza çəksin“.
Rus politoloq, analitik və tarixçi Oleq Kuznetsov isə məsələnin həm də başqa bir tərəfinə diqqət çəkir: “Köçəryan rus-erməni münasibətlərinin müxtəlif məsələləri üzrə külli miqdarda gizli məlumatın daşıyıcısıdır. Buna görə də hər şey onun Ermənistanın Xüsusi İstintaq Xidmətinə və onunla əməkdaşlıq edən ABŞ-ın xüsusi xidmət orqanlarına hansı məlumat verəcəyindən asılıdır. 2008-ci ilin 1-2 mart tarixlərində İrəvanda baş verən hadisələr Köçəryanın tutulması və həbsxanada saxlanması üçün rəsmi “fürsət”dir. O, ABŞ-a və Ermənistanın yeni hakimiyyət orqanlarına maraqlı olan məsələlərin bütün spektrində sorğu-sual olunacaq. Amma burada o da nəzərə alınmalıdır ki, həbsləri aparan Ermənistanın Xüsusi istintaq xidməti Rusiya tərəfdarı olan Köçəryan və Sarkisyanın “Qarabağ klanı“nı məhv etmək üçün yaradılıb. Böyük əminliklə deyə bilərəm ki, Ermənistanın Xüsusi İstintaq Xidmətini maraqlandıracaq əsas suallardan biri budur: hansı yollarla Ermənistan dövlət büdcəsinin pulları Rusiyadakı erməni əsilli oliqarxların şirkət hesablarına köçürülüb, Köçəryan da onlardan biridir. Bu oliqarxlar 6-7 ay Rusiyada yaşayandan sonra Ermənistana geri qayıdır, onların qazancları isə Rusiya dövlət büdcəsinə əlavə olunur. Rusiya hakimiyyəti, xüsusilə dünya iqtisadi böhranı şəraitində və beynəlxalq sanksiyaların tətbiq olunduğu bir dönəmdə belə investisiyalara çox müsbət baxırdı. Eyni zamanda, Ermənistan əhalisi yoxsulluq içində idi və Moskvada yaşayan erməni oliqarxları bəsləyirdi. Aydındır ki, Kreml üçün bu məsələ ilə bağlı mövqeyini aydın ifadə etmək çətin olacaq, üstəlik, rus federal və regional məmurlar nəinki Moskvada, həm də digər regional mərkəzlərdə daşınmaz əmlakın tikintisi üçün erməni oliqarxlara torpaq sahələri satırdı. Beləliklə, Ermənistanda korrupsiyaya qarşı mübarizə erməni milyarderlərlə birgə işləyən rus nazir və qubernatorlarının adlarının açıqlanması ilə Rusiyaya böyük zərbə ola bilər. Moskva buna çətin yol versin. Heç kim üçün sirr deyil ki, "Qarabağ klanı" Nairi Hunanyanın döyüşçüləri tərəfindən 1999-cu ilin noyabrında ölkənin Milli Assambleyasında törədilən terror aktının nəticəsi olaraq hakimiyyətə gəlib“.
1999-cu ilin noyabrında parlamentdə baş verənlərə diqqət yteirən ekspert burada digər maraqlı məqama da toxunur: “Levon Ter-Petrosyan dəfələrlə eyham vurub ki, baş verənlərin bir ucu Moskvaya gedib çıxır. O vaxt Rusiya Federasiyasının prezidenti Yeltsin idi, Vladimir Putin isə FSB-nin direktoru idi. Putin və Köçəryan ölkələrində, demək olar ki, eyni vaxtda hakimiyyətə gəldilər və bu səbəbdən Xüsusi İstintaq Xidməti bu cinayətin araşdırılması zamanı "Kremlin izi"nə rast gələ bilsə, böyük uğur qazanacaq. Və Köçəryan məhkəmədə etdiklərini Putinin şəxsi tapşırığı ilə reallaşdırdığını etiraf edərsə, bu, Rusiya üçün çox böyük təhqir olacaq. İçimdən bir səs mənə deyir ki, Ermənistanda akkreditə olunmuş 1500 amerikalı diplomat, Köçəryanın həbsxana yoldaşları və oranın mühafizəçiləri ondan Rusiya haqda istədikləri məlumatları almazsa, ona nə yatmağa, nə də özünü asmağa icazə verəcəklər“.
Beləliklə, qeyd edilənlərdən o nəticə hasil olur ki, Köçəryanın həbsi Kreml üçün heç də məqbul deyil və Rusiya yaxın adamlarından birini itirmiş vəziyyətdədir. Moskva üçün ən təhlükəlisi həm də Köçəryanın həbsi fonunda Ermənistandakı mövqeyini ABŞ-a uduza biləcəyidir. Kreml üçün indiki durumda bu, qətiyyən qəbul oluna bilən hal deyil. Elə bu səbəbdən gözlənir ki, Moskva müxtəlfi təzyiq vasitələrini işə salacaq və bura, erməni ekspertlərin özlərinin də etiraf etdiyi kimi, Qarabağ faktoru da daxildir. Rusiyada yaxşı başa düşürlər ki, Ermənistanda yeni iqtidara ən böyük zərbələrdən biri işğal altındakı ərazilərdən daha bir hissəsi üzərində Azərbaycanın nəzarətinin bərpasıdır. Bunun üçün isə Moskvanın İrəvana dəstəyini qısa müddətə kəsməsi kifayət edir. Belə vəziyyətdə Paşinyanın növbəti parlament seçkilərində qalib gəlməsi mümkünsüz hala gələcək. Bu mənada yaxın aylar ərzində Qarabağ cəbhəsində müəyyən yeniliklərin olması, Azərbaycanın zəbt edilmiş ərazilərdən müəyyən hissəni azad etməsi tamamilə gözlənilən sayılır.
Proseslərin bu səpkidə inkişafını şərtləndirən digər faktor isə Paşinyanın Qarabağ məsələsində qeyri-konstruktiv mövqeyi ilə bağlıdır. “The Jerusalem Post” qəzeti məsələinin bu tərəfinə nəzər salaraq, belə vəziyyəti savaşa yol açan hal kimi dəyərləndirir: “Korrupsiyaya qurşanmış və cinayətkar Serj Sarkisyan rejiminin süqutundan sonra güman etmək olardı ki, Ermənistan-Azərbaycan danışıqlarında irəliləyiş baş verəcək, tərəflər öz ölkələrinin və xalqlarının gələcəyi üçün sülh barəsində razılıq əldə edəcək. Lakin məlum oldu ki, bu, illüziya imiş. Ermənistanın baş naziri Paşinyan onun ölkəsi tərəfindən işğal edilmiş Xankəndində olarkən bəyan edib ki, münaqişənin tənzimlənməsinə dair danışıqlarda Dağlıq Qarabağdakı separatçı rejim bilavasitə iştirak etməlidir, çünki rəsmi İrəvan yalnız Ermənistanın adından danışacaq. Bu isə münaqişənin dinc müstəvidə həllini əngəlləyir. Belə vəziyyətdə son günlərdə rəsmi erməni təbliğatı Azərbaycanla Ermənistan arasında başlana biləcək müharibə qarşısında vahimə və qorxu dalğasını zəiflətmək üçün dəridən-qabıqdan çıxır. Baş nazir Paşinyan açıq-aydın eyham vurub ki, münaqişənin dinc yolla nizamlanması barədə danışıqları davam etdirməyəcək. Paşinyanın belə mövqeyi onun qeyri-peşəkarlığı, strateji təfəkkürdən məhrum və böyük siyasət üçün tamamilə yararsız olmasını göstərməklə yanaşı, həm də münaqişənin hərbi yolla həllini Azərbaycan üçün ən başlıca və həyatı əhəmiyyətli probleminin çözülməsinin yeganə üsuluna çevrir. İndi rəsmi Bakı real olaraq gözləyir ki, erməni tərəfi hərbi əməliyyatlara təhrikçilik edə bilər. Paşinyanın yeni hökumətinin səriştəsizliyi və qeyri-peşəkarlığı şəraitində erməni inqilabının liderinin qeyri-ardıcıl və proqnozlaşdırıla bilməyən xarakteri, onun ilk səhv addımları, Cənubi Qafqaz regionunda real vəziyyətin nə dərəcədə amanabənd və mürəkkəb olduğunu əsla anlamaması göz qabağındadır. Tamamilə aydındır ki, Paşinyana və onu hakimiyyətə gətirmiş qüvvələrə, xüsusən Bakıdakı möhtəşəm hərbi paradın və Azərbaycanda genişmiqyaslı hərbi təlimlərin doğurduğu əks-səda fonunda kiçik bir “müzəffər” hərbi əməliyyat zəruridir. 2016-cı ilin aprel ayında Qarabağda hərbi əməliyyatların status-kvonu əhəmiyyətli dərəcədə Azərbaycanın xeyrinə və əsaslı şəkildə dəyişməsi ABŞ, Rusiya və Aİ ölkələri kimi dünya aktorlarının diqqətini dərhal cəlb etdi, onlar yekdilliklə tərəfləri bu problemi sülh yolu ilə həll etməyə çağırdılar. Azərbaycan ordusu cəbhə xəttində hadisələrin hər hansı şəkildə inkişafına hazırdır. Ən qüdrətli silah sistemləri ilə təchiz olunmuş Azərbaycan silahlı qüvvələri Ermənistanın bütün mühüm hərbi hədəflərini və strateji kommunikasiyalarını qısa müddətdə məhv etməyə qabildir. Münaqişənin siyasi yolla tənzimlənməsinə nail olmaq üçün əvvəlcə işğalı dayandırmaq, sonra isə status-kvonu dəyişmək lazımdır. Münaqişənin həlli Ermənistanın özünün inkişafı üçün zəruridir və Ermənistan bunda maraqlıdırsa, işğala son qoymalı və Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi ilə əlaqədar BMT Təhlükəsizlik Şurasının qəbul etdiyi dörd qətnaməni yerinə yetirməlidir.
Ermənistan əhalisinin əksəriyyəti, necə deyərlər, yaşamır, onlar sadəcə mövcuddurlar. Lakin bəzi səbəblərə görə onlar özlərini fransızlarla və hollandlarla deyil, Eritreya və ya Somali sakinləri ilə müqayisə edirlər. Ermənistan problemlərin nəticələrinə qarşı yox, onun əsas səbəblərinə qarşı mübarizə aparmalıdır. Bu gün Ermənistan hökumətinin atdığı addımlar xəstəliyin səbəbini deyil, onun nəticələrini müalicə edən həkimin hərəkətlərinə bənzəyir. Həmin səbəb - Ermənistanın təcavüzkar xarici siyasəti, demək olar ki, bütün qonşu ölkələrə qarşı ərazi iddiaları və Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nizamlanmaması ilə bağlıdır. Aşkardır ki, Ermənistanın indiki rəhbərliyi özünə “demokratiya” tərəfdarı imici qazandırmağa çalışır və atəşkəs dövründə müəyyən edilmiş status-kvonu saxlamaq üçün və ya bundan da betəri, Dağlıq Qarabağda oyuncaq separatçı rejimin tanınmasına nail olmaq üçün “demokratiya” pərdəsi arxasında gizlənir. Onda belə bir sual yaranır: “demokratik dövlət işğalı müdafiə edərmi? Lakin regionda yaxın vaxtlarda baş vermiş hadisələr bir daha göstərdi ki, rəsmi Bakı regionda mövcud olan status-kvo ilə heç vaxt razılaşmayacaq və Ermənistan başa düşməlidir ki, Azərbaycanın səbri tükənib. Elə bir qırmızı xətt var ki, bu xətti keçəndən sonra geri qayıtmaq mümkün deyil. Beynəlxalq hüquqa əsasən, rəsmi Bakı Ermənistan tərəfindən işğal edilmiş Azərbaycan ərazilərini nəinki müdafiə etmək, həm də bu əraziləri azad etmək hüququna malikdir”. Bütün bu qeyd edilənlər Qarabağ məsələsində yaxın tezlikdə güc müstəvəsində ölkəmizin lehinə mühüm dəyişiklərin olacağını bir daha söyləməyə əsas verir.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
