Ermənistanda fəaliyyətini hələ də davam etdirən “Metsamor” atom elektrik stansiyasının (AES) mövcudluğu Avropada da getdikcə böyük narahatlıqla qarşılanmaqdadır. Çünki bu stansiyanın texnologiya və avadanlıqları köhnəlib, istifadəyə yararsız hala gəlib. Belə vəziyyətdə stansiyada mümkün qəza təkcə Qafqaza yox, Avropanın özünə də ciddi təhdid yaradır.
Məsələ Avronest Parlament Assambleyasının Tiflisdə keçirilən iclasında yenidən gündəmə gəlib. Avronest Parlament Assambleyasında Azərbaycan nümayəndə heyətinin rəhbəri Fuad Muradov qeyd edib ki, “Metsamor” AES təkcə region üçün deyil, bütövlükdə Avropa üçün ciddi təhlükə mənbəyidir. O, Avropa İttifaqının Gürcüstandakı nümayəndəliyinin departament rəhbəri Vinsent Reyə sualla müraciət edib və “Metsamor” AES-in bağlanması ilə bağlı Aİ-nin hansı alətlərdən istifadə edə biləcəyini soruşub. V.Rey Aİ-nin Ermənistandan “Metsamor” AES-in bağlanmasını tələb etdiyini, lakin Ermənistanın bu tələbi hələ də yerinə yetirmədiyini diqqətə çatdırıb. Avronest Parlament Assambleyasının həmsədri Rebeka Harms da “Metsamor” AES-lə bağlı Azərbaycan nümayəndə heyətinin mövqeyini dəstəkləyib. Azərbaycan nümayəndə heyəti, həmçinin, “Metsamor” AES-lə bağlı məsələnin Avronest PA-nın xüsusi məruzəsinə daxil olunmasını təklif edib.
Ümumiyyətlə, son dövrələrdə Avropanın bu məsələdə daha qətiyyətli mövqe sərgiləməsi müşahidə olunur. Belə ki, ötən ilin sonunda “Şərq tərəfdaşlığı“ sammiti çərçivəsində Ermənistanla imzalanan razılıqda əsas şərtlərdən biri məhz “Metsamor” AES-in fəaliyyətinin dayandırılmasıdır. Məsələyə növbəti dəfə toxunan Avropa Xarici Əlaqələr Xidmətinin “Şərq tərəfdaşlığı“ departamentinin sədr müavini Dirk Lorents də bir daha “Metsamor”un bağlanmalı olduğunu bildirib. O qeyd edib ki, AES-in keyfiyyətini standartlara uyğun yüksəltmək mümkün deyil: “Biz hesab edirik ki, AES-in işini beynəlxalq təhlükəsizlik tələblərinə tam uyğunlaşdıracaq qədər yaxşılaşdırmaq mümkün olmadığı üçün stansiyanı mümkün qədər tez bağlamaq lazımdır”.
Qeyd edək ki, bir müddət əvvəl Avropa İttifaqı “Metsamor” AES-in bağlanması üçün Ermənistana 200 milyon avro ayırmağı vəd etmişdi. İttifaq beynəlxalq aləmdə Ermənistanın “nüvəsizləşdirilməsini” dəstəkləyir. Brüssel bunun qarşılığında Ermənistana ekoloji cəhətdən təmiz enerji istehsalının inkişaf etdirilməsi üçün ABŞ və avropalıların çoxmilyonlu sərmayəsini və yardımını təklif edib. Bunun üçün rəsmi İrəvandan infrastrukturda islahat aparılması tələb olunur. Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankının (AYİB) Şərqi Avropa və Qafqaz üzrə direktoru Fransis Malic "Metsamor" AES-in bağlanmasının təmsil etdiyi bankın Ermənistanda enerji sektoruna qoyacağı 80 milyon dollara birbaşa təsir etdiyini qeyd edir: “Bu kredit suveren zəmanətsiz “Ermənistan Elektrik Şəbəkələri” (EEŞ) şirkətinə verilir və biz şirkətin risqlərini üzərimizə götürürük. Mən onlarla təmasda olmuşam və görüşmüşəm. Ermənistanda elektrik şəbəkəsinin müasirləşməsinə ehtiyac var. Açığını desəm, Ermənistanda bərpa edilən və başqa enerji mənbələrindən elektrik enerji istehsalına daha çox investisiyanın qoyulmasına ehtiyac duyulur. Bilirsiniz ki, Ermənistanda istehsal olunan elektrik enerjisinin çoxu atom elektrik stansiyasından gəlir. Bu stansiya köhnəlib və bağlanmalıdır. Məncə, Ermənistan özünü "Metsamor" AES-in fəaliyyət göstərməyəcəyi gələcək enerji sektoruna hazırlamalıdır”.
“Ermənistan yeni atom elektrik stansiyası inşa etmək qərarına gəlsə, AYİB rəsmi İrəvana maliyyə vəsaiti ayıracaqmı” sualına isə direktor qəti şəkildə belə cavab verib: “Xeyr. Heç bir halda. Bu, mandatımız xaricindədir. Nizamnaməyə əsasən, nüvə enerjisinə maliyyə ayırmaq qadağandır. Burada yeganə istisna isə nüvə təhlükəsizliyidir. Məsələn, mövcud atom stansiyasını daha təhlükəsiz etmək lazımdırsa, AYİB buna sərmayə qoya bilər. Bizim belə bir layihəmiz Ukraynda var. Ancaq yeni nüvə potensialının inşasını biz heç zaman maliyyələşdirməyəcəyik”. Təbii ki, bu həm də Avropanın "Metsamor" AES-ə münasibətidir. Rəsmi məlumatlara görə isə, 1993-cü ildən bəri AES-in texniki təchizatına 100 milyon avro vəsait cəlb olunsa da, reaktorlar üzərində qəza baş verdiyi halda radioaktiv şüaların ətrafa yayılmasını əngəlləyən təhlükəsizlik çənbərləri mövcud deyil. MAQATE ekspertlərinin 2015-ci ildə həyata keçirdiyi yoxlamada çoxlu sayda texniki qüsur və çatışmazlıqlar aşkarlanaraq, nəzarət və təhlükəsizlik üçün 60-dan artıq tövsiyəni əhatə edən kataloq tərtib edilib. Nüvə ekspertlərinin əsas narahatlığı isə Ermənistanın bütün beynəlxalq tələbləri həyata keçirmək üçün kifayət qədər maliyyə resurslarına malik olmaması və ölkənin enerji təminatını nüvə reaktorları olmadan təsəvvür edə bilməməsidir. Bununla belə, ölkə nüvə qəzasının baş verəcəyi fövqəladə hallara qətiyyən hazır deyil. Yeganə təhlükə mənbəyi təkcə istismar müddəti ötmüş AES deyil, nüvə tullantılarının saxlanma şəraiti də gələcəkdə böyük problemlərə gətirib çıxara bilər. Tullantıların saxlandığı çəlləklərin sıradan çıxması asanlıqla radioaktivliyi ətraf mühitə yaya bilər. İndi bu şəraitdə Avropa İttifaqının da bu AES-in şəbəkədən ayrılmasında maraqlı olduğu özünü aydın göstərir. Hesab edilir ki, Avropa İttifaqının tələbləri yerinə yetirilməsə, qurum Ermənistana qarşı təzyiq siyasətini işə sala bilər.
Tahir TAĞIYEV
