Məlum olduğu kimi, Avropa özünün alternativ mənbədən təbii qazla təmin olunmasında Xəzər hövzəsinə, burada böyük layihələr həyata keçirən Azərbaycana xüsusi diqqət ayırır. Bu xüsusda Avropa ilə Azərbaycan arasında əməkdaşlıq gedərək dərinləşir.
Həmçinin, Azərbaycan qazını Avropaya nəql edəcək TANAP və TAP kəmərlərinin inşası da gedərək intensivləşir. Növbəti 3 il ərzində bu kəmərlər Azərbaycan qazını Avropaya çatdıracaq. Fəaliyyətə başladıqdan sonra kəmərlərin ötürücülük qabiliyyətinin tədricən artırılması nəzərdə tutulur. Proseslər göstərir ki, kəmərlərin ötürücülük qabiliyyətinin artırılmasında da Avropanın əsas ümid yeri yenə Azərbaycandır. TAP AG şirkətinin kommersiya və xarici əlaqələr üzrə direktoru Ulrike Andres "New Europe"ya açıqlaması da bunu təsdiq edir. Onun sözlərinə görə, çox güman ki, TAP boru kəmərinin ikinci mərhələsinin də təbii qaz mənbəyi Azərbaycan qazı olacaq: "Lakin təbii qaz resursları olan iştirakçılar TAP-a qoşulmaq üzrə Avropa İttifaqının tələblərinə uyğun olaraq bunu edə bilər. TAP-ın 10 milyard kubmetr tutuma malik birinci mərhələsində iştirakçılar artıq formalaşıb. Lakin qısamüddətli nəqliyyat üçün daşıyıcılar tərəfindən istək olduğu halda mövcud potensialın kiçik hissəsi təkrar bazara çıxa bilər".
İndilikdə isə TANAP və TAP üçün əsas mənbə rolunda məhz Azərbaycan çıxış edir. TANAP-ın gələn il ərzində başa çatması gözlənir. TAP-ın çəkilişi istiqamətində də işlər intensiv gedir. TAP-ın icraçı direktoru Yan Bradşou bildirir ki, Azərbaycan təbii qazının Avropaya nəqlini nəzərdə tutan TAP layihəsinin ümumi dəyəri 4,5 milyard avro olacaq. O qeyd edir ki, buraya 2009-cu ildən bəri davam edən dizayn və mühəndislik işləri də daxil edilib: "Şahdəniz" konsorsiumu ilk qaz satışını 2018-ci ilin sonunda Türkiyəyə və Gürcüstana həyata keçirəcək. Avropaya ilk qazın verilməsi isə bundan təxminən 1 il sonra, 2020-ci ilin əvvəllərinə planlaşdırılır. Bu ilin ilk rübündə layihə üzrə kompressor stansiyalarının tikintisinə də başlanacaq. Boru kəmərinin dəniz hissəsi isə 2018-2019-cu illərdə inşa ediləcək". TAP-ın icraçı direktoru deyib ki, Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankı, eləcə də Avropa İnvestisiya Bankından TAP-a avadanlıq və xidmətlərin tədarükü məsələsində maliyyə vəsaiti cəlb oluna bilər.
Qeyd edək ki, TAP-ın təməli keçən il mayın 17-də Yunanıstanın Saloniki şəhərində qoyulub. İndiyə qədər bu boru kəmərinin tikintisi üzrə işlərin təxminən 32 faizi icra olunub. Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorundakı "Şahdəniz-2" yatağından hasil olunacaq qazı Türkiyəyə və bu ölkədən də Avropaya daşıyacaq 3500 kilometr uzunluğundakı "Cənub Qaz Dəhlizi"nin tərkib hissəsi olan TAP layihəsi TANAP-ın davamı olub, "Şahdəniz-2"dən hasil olunacaq qazın Yunanıstan və Albaniya vasitəsilə, Adriatik dənizindən keçməklə İtaliyanın cənubuna, oradan da Qərbi Avropaya nəqlini nəzərdə tutur. TAP boru kəməri Yunanıstanın Türkiyə ilə sərhəddə yerləşən Kipoi ərazisindən başlayacaq. Buradan TAP boru kəməri Yunanıstan və Albaniya ərazisini qət edərək Şərqdən Qərbə Adriatik dənizi sahillərinə doğru istiqamətlənəcək və İtaliyanın Puqlia bölgəsində sahilə çıxacaq. Boru kəməri burada "Snam Rete Gas" şirkətinin istismar etdiyi İtaliyanın qaz nəqliyyatı şəbəkəsinə birləşəcək. Bu layihə Azərbaycan qazının İtaliya, Almaniya, Fransa, Böyük Britaniya, İsveçrə və Avstriya kimi böyük Avropa bazarlarına çatdırılması üçün böyük imkanlar yaradır. TAP-ın ilkin ötürücülük qabiliyyəti ildə 10 milyard kubmetr olacaq və bu həcmin gələcəkdə 20 milyard kubmetrədək artırılması nəzərdə tutulub. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, həcmin artırılmasında da əsas mənbə qismində Azərbaycan görülür. Düzdür, perspektivdə kəmərə İran, İraq, Türkmənistan qazının da daxil edilməsi istisna olunmur. Lakin ABŞ-la İran arasında dərinləşən ziddiyyət sonuncunun bu kəmərə qoşulmasında problem yarada bilər. İraqda qeyri-sabit vəziyyət də bu ölkənin kəmərə qoşulmasında başlıca maneədir. Xəzərin hüquqi status problemi isə Türkmənistanın kəmərə qatılmasını əngəlləyən başlıca faktordur. Bu səbəbdən əsas mənbə qismində yenə Azərbaycan qazı çıxış edir.
Nahid SALAYEV
