Qardaş Türkiyədə xeyli müddətdir ölkənin idarəçilik formasının dəyişdirilməsi aktual məsələ kimi çıxış edir. Əslində, son parlament seçkilərindən sonra bu xüsusda daha çevik addımların atılması gözlənirdi. Amma müəyyən proseslər, o cümlədən hərbi çevriliş cəhdləri vəziyyəti dəyişdi.
Amma bu xüsusda qarşıya çıxan məsələlərin həllindən sonra ölkənin yeni idarəçilik üsuluna keçidinin sürətlənməsi növbəti dəfə aktuallaşıb. Qeyd edək ki, hazırda qüvvədə olan konstitusiyaya görə, Türkiyə parlament respublikasıdır. Burada real hakimiyyət baş nazirin ixtiyarındadır. Yeni idarəçilikdə isə Türkiyə prezident üsul-idarəsinə keçməyi qarşıya hədəf kimi qoyub. Bu məqsədlə Türkiyə Konstitusiyasına dəyişikliklər edilməsi nəzərdə tutulur. Amma hakim partiya bunun üçün müxalifətdən, konkret olaraq MHP-dən dəstək almağa çalışır.
Bu arada konstitusiya dəyişikliyi layihəsi AKP tərəfindən MHP-yə təqdim olunub. "Hürriyet" qəzeti yazır ki, AKP-nin MHP-yə təqdim etdiyi konstitusiya dəyişikliyi paketi 30 maddədən ibarətdir. Paket artıq araşdırılıb və məlum olub ki, yeni konstitusiyada Türkiyənin unitar dövlət sistemi qorunub saxlanır. Bundan başqa, parlamentdə indiki quruluş qalacaq, yəni ikipalatalı parlamentə keçilməyəcək. Daha əvvəl iddia olunduğu kimi, Senat yaradılması nəzərdə tutulmur. Dəyişikliklər paketinə əsasən, Türkiyə prezident üsul-idarəsinə 2019-cu ildə rəsmən keçəcək. Türkiyə prezidentinin iki müavini, yəni vitse-prezident olacaq. Yeni qanuna görə, Türkiyə prezidenti 5 il müddətinə iki dəfə seçilə biləcək. Britaniyanın "The Independent" qəzeti də yazır ki, Türkiyə referenduma doğru gedir və prezidentin səlahiyyətlərini artırmaqdan ötrü, yəqin ki, gələn yaz səsvermə olacaq. Qəzetin yazdığına görə, Türkiyə rəsmiləri hesab edirlər ki, ölkədə tam bir prezident sisteminin qurulması zəruridir: "Referendum keçirməkdən ötrü AKP-nin parlamentdəki çoxluğun razılığına nail olması şərtdir. Buna görə AKP-nin MHP-nin dəstəyinə ehtiyacı var. MHP lideri Dövlət Bağçalı isə hazırda AKP-nin çevriliş cəhdindən sonrakı siyasətini tam dəstəkləyənlərdən biridir".
Vaşinqtonda Yaxın Şərq Siyasəti İnstitutunun Türkiyə proqramının rəhbəri Soner Çağaptay bildirir ki, məhz MHP ilə danışıqlar AKP-nin kürdlərin siyasi partiyası olan HDP ilə PKK qədər sərt davranmasına təkan verib. "Hürriyet" qəzetindən tanınan şərhçi Abdulkadir Selvi isə Türkiyədə aprel, ya da mayda referendum keçiriləcəyini istisna etmir. Onun sözlərinə görə, səsverməyə qoyulacaq əsas məsələ vitse-prezidentin müəyyən edilməsi, parlament və prezident seçkilərinin keçirilməsi olacaq. Prezident Rəcəb Tayyip Ərdoğan özü də deyib ki, Fransa, ya da Birləşmiş Ştatlardakı kimi prezident sistemi Türkiyənin daha sürətlə inkişafına imkan verər.
AKP-nin təklif etdiyi dəyişikliklər qəbul olunsa, Türkiyənin yeni prezidenti Baş Qərargah rəisi, kəşfiyyat rəhbəri, universitet rektorları da daxil olmaqla ali vəzifədəki dövlət məmurlarını təyin edəcək. Bundan başqa, ölkə prezidenti icra hakimiyyəti fəaliyyət sahəsinə daxil olan mövzularla bağlı "prezident qərarnaməsi" verə biləcək. Yeni qanunvericiliyə əsasən, prezidentin impiçmenti, yaxud da təftiş olunması məsələsi də yer alıb. Belə ki, parlamentin 367 üzvünün (550 üzvlük parlamentdə 3/2 çoxluq) imzası ilə prezidentə qarşı istintaq başladıla bilər. İndilikdə MHP-nin bu təkliflərə münasibəti bəlli deyil. Lakin son məlumatlara görə, partiya dəyişikliklərə müsbət baxır. Ana müxalifət sayılan CHP və parlamentdə MHP-dən sonra 3-cü yerdə olan HDP isə dəyişikliklərə qarşı çıxır. Bu partiyalar Qərb ölkələrinin də Türkiyədə idarəçilik formasının dəyişməsinə mənfi reaksiya verəcəyini iddia edirlər. Amma Türkiyə bu kimi məsələlərdə Qərbin mövqeyini nəzərə almaqda qətiyyən maraqlı olmadığını bildirir. Proseslər isə Türkiyənin yaxın tezlikdə idarəçilik formasının dəyişəcəyini göstərir.
Ərdoğan isə dəfələrlə bildirib ki, gec, yaxud tez Türkiyədə yeni Konstitusiya və prezident idarəetmə sistemi qüvvəyə minəcək. Bununla yanaşı, Türkiyə prezidenti yeni konstitusiyanın qəbuluna etiraz edənləri, o cümlədən də CHP-ni kəskin tənqid edib: "Prezident idarə formasının bərqərar olması qan tökülmədən mümkün olmayacaq" deyən siyasətçilər həm xalqın iradəsinə, həm də üzvü olduğu parlamentə və siyasi instituta xəyanət edir. Məgər indiyə qədər prezident idarəetmə sisteminə keçənlər bunun üçün qan töküb?". Xatırladaq ki, hələ 2007-ci ildə keçirilmiş referendumun yekunlarına görə, 2014-cü ildən etibarən prezidenti 7 deyil, 5 illiyinə, özü də parlament yox, xalq seçir. Həmin vaxt isə Rəcəb Tayyib Ərdoğan xalq tərəfindən prezident seçilib.
Tahir TAĞIYEV
