Qarabağ prosesi sülh, ya böyük müharibə yolayrıcında...

Tarix: 17.09.2015 / 03:57
Bölmə: Siyasət

Beynəlxalq miqyasda qorxunc mülahizələr başlayıb

Qoşunların təmas xəttində atəşkəsin hər gün pozulması və getdikcə daha ağır silahlardan istifadə olunması Qarabağ münaqişəsini yenidən alovlandıra bilər. Artıq bu xüsusda beynəlxalq miqyasda da edilən xəbərdarlıqların sayı artır. Hesab edilir ki, danışıqlar prosesində yeniliklər olmasa, müharibənin baş verməsi labüddür.

Məsələni şərh edən Azərbaycanın xarici işlər naziri Elmar Məmmədyarov qeyd edir ki, ATƏT Minsk Qrupunun bütün üzvləri, eləcə də müvafiq beynəlxalq təşkilatlar münaqişənin beynəlxalq hüququn norma və prinsipləri və BMT nizamnaməsi əsasında həlli prosesinə töhfə verməlidir. O, Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin işğal olunmuş ərazilərdən çıxarılmasının qaçqın və məcburi köçkünlərin geri qayıtmasına, kommunikasıyaların bərpasına, etimadın yaranmasına və regionda sülh və təhlükəsizliyin bərpa olunmasına xidmət edəcəyini deyərək, buna qarşı yalnız Ermənistanın çıxış etdiyini nəzərə çatdırıb. Yenilənmiş Madrid prinsiplərində bu məqamların əks olunduğunu deyən nazir münaqişənin mərhələli həllinin beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən mümkün həll yolu kimi qəbul edildiyini vurğulayıb. Ermənistanın isə hələlik bu prinsiplər əsasında münaqişənin həllindən imtina etməsi müharibə risqini artırır.

ATƏT Minsk Qrupunun amerikalı həmsədri Ceyms Uorlik "Amerikanın Səsi" radiosuna açıqlamasında məsələyə hələlik optimist prizmadan yanaşır: "Mən inanıram ki, regionda insanlar sülhə hazırdır. Amma buna nail olmaq siyasi iradə tələb edir. Liderlər qərar verməlidir ki, sülhün vaxtı çatıb". Səfirin sözlərinə görə, həmsədrlər danışıqlar yolu ilə davamlı sülhün əldə olunması istiqamətində işləyir: "Belə bir sülh və onun gətirəcəyi firavanlığı insanlar sevinclə qarşılayardı. Dinc anlaşma regionu dəyişəcək". Uorlik eyni zamanda atəşkəsə riayət etməyin vacibliyini vurğulayıb":Atəşkəs olmadan danışıqlarda irəliləyiş əldə etmək qeyri-mümkündür. Mən ATƏT Minsk Qrupunun həmsədri qismində vəzifəmə başlayanda əsas təhlükə snayperlərdən qaynaqlanırdı. Amma indi taktikalar dəyişib. İndi biz həmlələrin şahidi oluruq. Minaatan və ağır silahlardan istifadə olunur. Təəssüf ki, biz mülki vətəndaşlar arasında itkilər görürük. Biz tərəflərə təkid edirik ki, bu cür itkilərin qarşısını almaq üçün əllərindən gələni etsinlər. Bunun üçün isə dinc razılaşmaya doğru işləmək lazımdır". ABŞ Dövlət Departamentinin sözçüsü Con Kirbi də yaranmış durumdan narahat olduqlarını bildirir":Münaqişənin kəskinləşməsindən dərin narahatlıq hissi keçiririk, dinc sakinləri hədəfə alan istənilən hərbi hərəkəti pisləyirik. Belə zorakılığa dərhal son qoymağa, gərginliyin azaldılmasına və dinc sakinlər arasında itkidən qətiyyətlə qaçılmasına çağırırıq".

Amma Ermənistanın qeyri-konstruktivliyi və regionda cərəyan edən proseslər müharibə risqini artırır. ABŞ-ın "Stratfor" araşdırma mərkəzi bu xüsusda bildirir: "Dağlıq Qarabağda uzun müddətdir dondurulan münaqişə yaxın aylarda əhəmiyyətli dərəcədə dəyişə bilər. Son dövrlər Azərbaycan Qarabağda mövcud status-kvonu aradan qaldırmaq üçün addımlar atır. Lakin Rusiya regionda təsir imkanlarını saxlamaq üçün bölgəyə öz qüvvələrini yeridə bilər". Mərkəz qeyd edir ki, 1990-cı illərin əvvəllərində sındırılan Rusiya heç bir seçimə malik deyildi, lakin özünü itirən Kreml Gürcüstanda Cənubi Osetiya və Abxaziya, Moldovada Dnestryanını qoparmaq üçün maliyyə və güc tapa bildi: "Sonrakı illərdə Rusiya öz təsir dairəsini genişləndirə bildi, qondarma dövlətlər yaratdı. Bu sistemlə o, digər ölkələrə təzyiq etmək imkanını əlində saxlayır. Rusiya daha sonra Krımı Ukraynanın əlindən aldı və bu ölkənin şərqində Luqansk, Donetsk kimi separatçı rejimləri qurdu. Lakin siyahı bununla bitmir, hazırda Kremlin əsgərləri Suriyadadır və hesab etmək mümkündür ki, Moskva dəstək verdiyi Əsəddən yeni nəsə qopartsın. Dağlıq Qarabağdan başlayan separatçı siyasət Ukraynadan Suriyaya qədər uzanır. Bu bahalı cəhdlərdir, lakin onun arxasında geosiyasi məntiq də dayanır. Şərqi Ukraynada Rusiya Dnepr çayı istiqamətində genişlənmək istəyir. Bu ona Luqansk və Donetsklə birbaşa əlaqə yaratmağa imkan yaradacaq. Bununla NATO-Kiyev ittifaqının genişlənməsinə qarşı mükəmməl bufer zona da yaradır. Gürcüstan ərazilərinin bir hissəsini tamamilə əlində saxlayan Rusiya Ermənistanın tək patronudur. Moskva Qarabağ üzərindən Azərbaycana da təsir edir. Beləliklə, onun Qafqazda öz buferini möhkəmləndirmək imkanları genişlənir".

"Stratfor" yazır ki, Qafqazda silkələnmə labüddür. Mərkəzə görə, Rusiyanın Qafqaz strategiyasında Dağlıq Qarabağ münaqişəsi məqsədli şəkildə dondurulmuş vəziyyətdə saxlanır: "Rusiyanın Ermənistandakı hərbi bazası və 5 min əsgəri Ermənistanın nəzarətdən çıxmağına imkan vermir. Lazım olanda bu ölkə öz patronunun dediyi ilə razılaşmaq məcburiyyətindədir. Azərbaycan və Rusiya son aylarda münaqişə ilə bağlı ciddi müzakirələr aparır. Fikrimizcə, Moskva Qarabağ kartından istifadə edərək Bakını öz tərəfinə çəkmək istəyir. Hərçənd, Azərbaycan onilliklər ərzində balans siyasəti ilə həmişə diqqət çəkir". Ekspertlər ona da diqqət çəkir ki, Azərbaycan hərbi cəhətdən Ermənistandan xeyli üstündür. Bu fonda Rusiyanın Ermənistana heç bir yardımı olmadığı halda Azərbaycan asanlıqla ərazilərini işğaldan azad edə bilər. Moskva və Bakı arasında dərinləşən münasibətlər isə hadisələrin məhz bu istiqamətdə inkişafını istisna etmir.

Tahir TAĞIYEV