Məlum olduğu kimi, Türkiyə ilə İraq arasında 28 iyulda Ankarada keçirilən imza mərasiminin əməkdaşlığın yeni mərhələsi üçün mühüm hal olacağı gözlənilirdi. Lakin əksinə, bu, beynəlxalq qalmaqala çevrildi.
Beştəpə Sarayında Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan və İraq baş naziri Əli əl-Zeydinin iştirakı ilə keçirilən mərasimdə əməkdaşlıq müqavilələri bir-birinin ardınca imzalandı. Lakin "İnkişaf Yolu" layihəsi ilə bağlı sənədə gəldikdə, İraqın nəqliyyat naziri Vəhb Salman əl-Həsəni sadəcə onu imzalamaqdan imtina etdi. Rəcəb Tayyib Ərdoğan sənədlərdən birinin olmadığını gördükdən dərhal sonra reaksiya verdi. "Beş razılaşmadan danışmırdıqmı? Səhv olmadığından əmin olun. Beş. Hakan, beş razılaşma", - deyə o, Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidana bildirib. Fidan rəhbərinə İraq nazirinin sənədi imzalamaqdan imtina etdiyini bildirib. İraq baş naziri daha sonra müdaxilə etdi və mərasim zamanı canlı yayımda əl-Həsəniyə imza atmağı əmr etdi. "Niyə müqavilə imzalanmayıb?" deyə nazirdən soruşdu. "Sizə WhatsApp vasitəsilə mesaj göndərəcəyəm", - deyə əl-Həsəni cavab verdi. Daha sonra İraq baş naziri dərhal imzanı açıq şəkildə tələb etdi və tərcüməçi vasitəsilə Ərdoğana çatdırdı: "Prezidentə deyin ki, mən ona imza atmağı tapşırmışam". Nazir sonda razılaşdı, lakin gecikmə Ankara və Bağdadda ciddi müzakirələrə səbəb oldu və mərasimin videosu tez bir zamanda sosial mediada yayıldı. İraq naziri niyə sənədi dərhal imzalamadı? Bəziləri problemin əl-Həsəninin İranla həmrəy olan Hadi əl-Əmirinin rəhbərlik etdiyi Bədr Hərəkatının üzvü olmasında olduğunu ehtimal edir. Tehran "İnkişaf Yolu" layihəsinə qarşı çıxır. Beləliklə, İraq nazirinin İranın xahişi ilə sənədin imzalanmasını pozmağa cəhd etdiyi iddia edilir. İraq sosial mediasında onun istefası ilə bağlı çağırışlar artıb və bir çoxları "imza böhranının" ölkənin illərdir çəkdiyi xaosu əks etdirdiyini bildirib.
"İnkişaf Yolu" layihəsi Fars körfəzindəki Böyük Fau limanını Türkiyə vasitəsilə Avropa ilə birləşdirməyi nəzərdə tutur. Layihənin hazırlıqlarına Ərdoğanın 2024-cü ildə Bağdada rəsmi səfərindən sonra başlanılıb və həmin ilin 22 aprelində Türkiyə, İraq, BƏƏ və Qətər 1200 kilometrlik layihə ilə bağlı anlaşma memorandumu imzalayıblar. Ekspertlər hesab edir ki, layihə regionda enerji, ticarət və təsir balansını dəyişdirmək potensialına malikdir. Tehranın əsas narahatlığı yeni marşrutun onun ərazisindən yan keçəcəyi, regional tranzit mərkəzi kimi rolunu zəiflədəcəyi və Hörmüz boğazının blokadasının təsirini azaldacağındandır. İran həmçinin layihəni öz limanlarına və beynəlxalq Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizinə alternativ kimi görür. Bağdadın ticarət yollarının yeni nəqliyyat əlaqələri vasitəsilə şaxələndirilməsi onun İrandan uzunmüddətli iqtisadi asılılığını azalda bilər. Bu, Səddam Hüseynin devrilməsindən sonra İranın İraqdakı ənənəvi təsirini məhdudlaşdıra biləcək amil kimi qəbul edilir. İranın narahatlıqları həmçinin Kərkük neft hasilatı üzrə BP və “Turkish Petroleum” şirkətləri ilə tərəfdaşlıq ətrafında cərəyan edir. Ötən il Bağdad İranın illərdir aşağı qiymətə aldığı bu neftin işlənməsi hüququnu BP-yə təhvil verib. 28 iyulda Ankara ilə Bağdad arasında imzalanan müqaviləyə əsasən, İraq Türkiyəyə gündə 1 milyon barelə qədər neft tədarük edəcək. İraqın nəqliyyat naziri texniki gecikmələri əsas gətirərək İranın izini silməyə çalışdı. Əl-Həsəni yazılı açıqlamasında bildirib ki, "Türkiyə tərəfi ilə danışıqlar zamanı anlaşma memorandumunun yekun mətninin hazırlanması ilə bağlı texniki və protokol məsələləri ortaya çıxıb". O əlavə edib ki, imzalanma mərasimindəki qeyri-adi vəziyyət ictimaiyyətin yanlış şərhinə səbəb olub. O, həmçinin "İnkişaf Yolu" layihəsinin İraq üçün strateji əhəmiyyət kəsb etdiyini və onun həyata keçirilməsini dəstəklədiyini bildirib. İraqlı nazir qeyd edib ki, onun nazirliyi Türkiyə şirkətlərinin "İnkişaf Yolu" layihəsində, eləcə də Mosul və Bağdad hava limanlarının inkişafı və əsas Fau limanının tikintisi layihələrində iştirakını alqışlayır. İraqın baş naziri Əli Zeydi ötən həftə Bağdadda Türkiyənin nəqliyyat və infrastruktur naziri Əbdülqadir Uraloğlu ilə görüşündə də bu məsələni qaldırıb. Bu danışıqları şərh edən İraqın nəqliyyat naziri qeyd edib ki, İraqın baş naziri kimi, o da Türkiyə şirkətlərinin Mosul hava limanı layihəsində iştirakından məmnundur və onların Bağdad Beynəlxalq Hava Limanının inkişafında iştirak etməsini arzulayır. Sənədləşmədə gecikmələrə baxmayaraq, "İnkişaf Yolu"nda işlər tam sürətlə davam edir. Əl-Həsəninin sözlərinə görə, İtaliyanın “PEG Infrastrutture” şirkəti iyul ayının sonuna qədər layihələndirmə işlərinin 90%-ni başa çatdırıb: "Layihənin dəmir yolu və avtomobil yolları hissələrinin layihələndirilməsinin 2026-cı ilin oktyabr ayına başa çatdırılması planlaşdırılır". "İnkişaf Yolu"nun həyata keçirilməsində artıq heç bir maneə qalmasa da və bütün imzalar yerində olsa da, vəziyyət göstərir ki, İran regionda mövqeyinin zəifləməsinə hazır deyil. Suriyada hakimiyyət dəyişikliyindən sonra Türkiyə İranı bu ölkədə əvəz etdi. İraqla müqavilələrin imzalandığı gün İranın Hizbullah vasitəsilə təsir göstərdiyi digər bir ölkə olan Livanın baş naziri Cozef Aun Ankaraya gəldi. Tehran, həqiqətən də, Ankaranın onun təsir dairələrinə müdaxilə etməsindən narahatdır. Lakin Suriya və Fələstin səbəbindən Türkiyəni getdikcə daha çox təhdid kimi görən İsrail də eyni dərəcədə narahatdır.
Tahir TAĞIYEV
