Rusiya Təhlükəsizlik Şurasının katibi Sergey Şoyqu bildirib ki, Ermənistan hakimiyyətinin respublikanın dəmir yollarının idarə olunmasında Rusiyanı əvəz etmək istəyi kobud bir həldir və illərdir qurulan sistem bir gecədə çökə bilər.
Şoyqu daha sonra qeyd edib: “Digər dövlətlərin dəmir yolu iqtisadiyyatının idarə olunmasındakı səlahiyyətlərini qiymətləndirməyəcəyəm, amma əminliklə deyə bilərəm ki, Ermənistanda uzun müddətdir ki, ən sadə olmayan şəraitdə effektiv şəkildə fəaliyyət göstərən Rusiya dəmir yolu daşıyıcısını tamamilə əvəz edə biləcək başqa bir şirkət az ehtimal olunur”. Şoyqu hesab edir ki, bu baş verəcəyi təqdirdə, onların qurduğu sistem bir gecənin içində çökə bilər: “Təxminən 20 il ərzində qurulmuş sistem sadəcə bir gecədə çökə bilər”. O xatırladıb ki, Rusiya təxminən 20 il ərzində Ermənistan dəmir yollarına 30 milyard rubldan çox investisiya yatırıb: “Ermənistanın ehtiyacları üçün bütün vacib yüklər Cənubi Qafqaz Dəmir Yolları vasitəsilə daşınır. Şübhə edirəm ki, digər ölkələrdən hər hansı bir şirkət Rusiyanın Cənubi Qafqaz Dəmir Yollarını əvəz edə bilər. İndi Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan deyir ki, Ermənistanın dəmir yollarının Rusiya şirkətinə güzəştə getməsi potensial tərəfdaşları qorxudur, regional layihələrə mane olur və Ermənistan dəmir yolu şəbəkəsinin idarə olunmasını həm Rusiya, həm də Ermənistan üçün dost bir ölkəyə təhvil verməyi düşünür. Müqavilə imzalandıqdan sonra Rusiya Federasiyası Ermənistan dəmir yolu sisteminin 1200-dən çox güzəştli daşınmaz əmlak aktivi və 12500-dən çox daşınar əmlak obyekti üçün məsuliyyəti öz üzərinə götürüb. 20 il ərzində 30 milyard rubla əlavə olaraq, müqavilə Ermənistan büdcəsinə 15 milyard rubldan çox vergi ödəyib və 520 km-dən çox yol təmir edilib”. Qeyd edək ki, Ermənistan dəmir yolları 2008-ci ildə 30 il müddətinə Rusiya tərəfinə konsessiya idarəetməsi altında verilib və müqavilənin daha sonra 10 il uzadılması imkanı var. Bundan əvvəl baş nazir Nikol Paşinyan dəmir yolu ilə bağlı məsələyə dair Rusiyanı qıcıqlandıaran açıqlamalarla çıxış edib. Onun fikrincə, ölkəsinin dəmir yolu şəbəkəsinin Rusiyanın idarəçiliyində olması Türkiyə və Azərbaycanla nəqliyyat əlaqələrini bərpa etmək səylərinə mane olur. Xatırladaq ki, Paşinyan ötən ilin sonunda dəfələrlə Rusiya tərəfini Azərbaycan və Türkiyə sərhədlərinə gedən dəmir yolu xətlərini sürətlə bərpa etməyə çağırıb: “Rusiya bunu edə bilməsə, yaxud etmək istəməzsə, Ermənistan hökuməti həmin xətləri öz hesabına təmir etməyə hazırdır. Rusiyanın bu sektorda idarəçiliyi Türkiyə və Azərbaycanın Ermənistanın daha böyük hissəsindən tranzit məqsədilə istifadəsinə mane olur”.
Paşinyan Rusiyanın respublikanın dəmir yollarının güzəştli idarəetmə hüquqlarını hər iki ölkəyə dost olan üçüncü tərəfə satmağı nəzərdən keçirməsini təklif edib. Mümkün namizədlər barədə suala cavab olaraq baş nazir hələlik konkret qərar qəbul edilmədiyini, lakin Qazaxıstan, BƏƏ, Qətər və ya başqa bir ölkənin də daxil ola biləcəyini bildirib: “Məncə, həll yolu ondan ibarətdir ki, bizimlə və Rusiya ilə dostluq münasibətləri olan hansısa ölkə sadəcə Rusiya Federasiyasından konsessiya idarəetmə hüququnu alacaq”. Ermənistan hökumətinin başçısı vurğulayıb ki, İrəvanın Rusiyaya qarşı heç bir iddiası yoxdur, lakin o, mövcud güzəştin Ermənistan üçün müəyyən rəqabət itkiləri yaratdığına inanır. O, həmçinin bildirib ki, beynəlxalq tərəfdaşlar nəqliyyat marşrutları inkişaf etdirərkən Ermənistandan yan keçməyə getdikcə daha çox maraq göstərirlər, çünki Rusiya ölkənin dəmir yollarını idarə edir. Nikol Paşinyanın sözlərinə görə, Ermənistan rəqabət üstünlüyünü itirir, ona görə də həll yolu tapmalıdır. Politoloq Ruben Meqrebyan hesab edir ki, “Rusiya Dəmir Yolları” şirkətinin Ermənistanda artıq işi yoxdur: “Birincisi, rusların pulu yoxdur. İkincisi, əgər olsaydı belə, qoşulsaydılar da, yalnız layihənin baş tutmaması, reallığa çevrilməməsi üçün qoşulardılar. Əgər işləsəydi belə, yalnız və yalnız rusların sərt nəzarəti altında işləyərdi”. Onun fikrincə, Moskvada hesab edirlər ki, hər şey onların istədiyi kimi ola bilər, çünki Ermənistan hökuməti aydın mövqe ortaya qoymur, kəskin bucaqları yumşaldır. Paşinyanın “müsbət siqnallar”la bağlı son bəyanatını şərh edən politoloq bildirir ki, hələlik Rusiyadan cavab yoxdur: “Bu Moskvadan gələn siqnallar nəyə əsaslanır? Axı “Rusiya Dəmir Yolları”nın büdcəsində nəhəng boşluq var. Onlar özlərini özləri talayıblar və indi Rusiya hökumətindən pul tələb edirlər. Niyə Ermənistanda pul xərcləsinlər? Bu suala cavab yoxdur”. Meqrebyan “Rusiya Dəmir Yolları”nın Ermənistandakı törəmə şirkəti olan “Cənubi Qafqaz Dəmir Yolları”nın gələcək fəaliyyəti məsələsini də qaldırır və sual edir: “Bu geridə qalmış şirkətin bizim dəmir yollarımızda mövcudluğuna nə qədər dözməliyik?”. Konsessiya müqaviləsinə əsasən, Ermənistan dəmir yolu şəbəkəsinin yenilənməsi və modernləşdirilməsi üçün böyük həcmdə sərmayə yatırılmalı idi. Lakin müxtəlif illərdə açıqlanan məlumatlar göstərirdi ki, infrastrukturun əhəmiyyətli hissəsi köhnəlmiş vəziyyətdə qalır, sürət və təhlükəsizlik göstəriciləri isə regionun digər ölkələri ilə müqayisədə aşağıdır. Bu isə Ermənistanın tranzit potensialını zəiflədir və ölkənin regional nəqliyyat layihələrində aktiv iştirak imkanlarını məhdudlaşdırır. Digər mühüm fəsad Ermənistanın iqtisadi suverenliyi ilə bağlıdır. Strateji əhəmiyyətli infrastrukturun xarici dövlət şirkətinin idarəsinə verilməsi ölkənin qərarvermə imkanlarını məhdudlaşdırır. Tarif siyasəti, investisiya prioritetləri və inkişaf strategiyası birbaşa olaraq Rusiyanın maraqları ilə uzlaşdırılır. Bu isə Ermənistanın milli nəqliyyat strategiyasının müstəqil şəkildə formalaşdırılmasını çətinləşdirir və iqtisadi asılılığı artırır. Sosial aspektdə də problemlər müşahidə olunub. Dəmir yolu sektorunda optimallaşdırma və xərclərin azaldılması siyasəti nəticəsində iş yerlərinin ixtisarı halları baş verib. Regionlarda fəaliyyət göstərən bəzi stansiyalar və xətlər iqtisadi səmərəlilik baxımından bağlanıb və ya fəaliyyətini məhdudlaşdırıb. Bu isə xüsusilə ucqar ərazilərdə yaşayan əhalinin nəqliyyat imkanlarını zəiflədib və sosial narazılığa səbəb olub.
Tahir TAĞIYEV
