Azərbaycanla ABŞ arasında bağlanmış Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyası, eləcə də TRIPP layihəsi Bakının müttəfiqlik münasibətlərini davam etdirdiyi Rusiyaya da birbaşa fayda gətirəcək. Bu fikirləri Azərbaycanın Rusiyadakı səfiri Rəhman Mustafayev sözügedən ölkənin RTVI kanalına verdiyi açıqlamada səsləndirib. Səfir ABŞ vitse-prezidenti Ceyms Vensin Bakıya son səfərinin nəticələrini də bu fonda yüksək qiymətləndirib.
Onun sözlərinə görə, ABŞ vitse-prezidentinin Bakıya səfərinin nəticələrinə və imzalanmış xartiyaya ilk növbədə Azərbaycanın xarici siyasətinin mahiyyəti prizmasından baxılmalıdır: “Bu, aparıcı qlobal oyunçulara balanslı yanaşma, qonşularla qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq və aktual qlobal, regional məsələlərə məsuliyyətli siyasət prinsiplərinə əsaslanır. Bunun mahiyyəti nədir? Buraya Rusiya ilə müttəfiqlik əməkdaşlığı, Çinlə hərtərəfli strateji tərəfdaşlıq və Türkiyə ilə müttəfiqlik münasibətləri daxildir". Rəhman Mustafayev RTVI-nin ABŞ ilə xartiyanın imzalanmasının Azərbaycanın Rusiya ilə münasibətlərinə necə təsir edəcəyi ilə bağlı sualına cavab verib. RTVI xatırladır ki, sənəd ABŞ vitse-prezidentinin Bakıya səfərinin mühüm nəticələrindən biridir: “Vensi Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev qəbul etdi və o, iki ölkə arasındakı münasibətlərin tamamilə yeni bir mərhələyə qədəm qoyduğunu və respublikanın dünyanın ən güclü ölkəsi olan Amerika Birləşmiş Ştatlarının strateji tərəfdaşı olmaqdan böyük şərəf olduğunu bildirdi. Azərbaycana səfər edən əvvəlki ABŞ vitse-prezidenti 2008-ci ildə, Corc Buş administrasiyası dövründə Dik Çeyni idi”. Bunlar fonunda Rəhman Mustafayev xatırladır: “Keçən ilin noyabr ayından etibarən "Mərkəzi Asiya + Azərbaycan" formatı ölkəmizin xarici siyasətində yeni bir elementə çevrilib. Onu da xatırlatmaq istəyirəm ki, Azərbaycan Qoşulmama Hərəkatının və onun Azərbaycan, Uqanda və Özbəkistandan ibarət "üçlüyünün" fəal üzvüdür və o, ərəb dünyası, İran və İsrail kimi mürəkkəb üçbucağın bütün guşələri ilə etibarlı və qarşılıqlı faydalı münasibətlərə malik azsaylı ölkələrdən biridir”. Rəhman Mustafayev qeyd edib ki, Azərbaycanın müasir xarici siyasətinin digər vacib və əhəmiyyətli elementi onun aktual iqlim məsələlərində proaktiv mövqeyidir və bu mövqe sayəsində ölkəmiz iqlim problemləri ilə mübarizədə Afrika və inkişaf etməkdə olan kiçik ada dövlətləri dəstəkləyir. Diplomatın sözlərinə görə, ABŞ ilə münasibətlər bu çoxvektorlu prioritetlər sistemində haqsız yerə çatışmayan element olub: “Və biz vitse-prezident Vensə minnətdar olmalıyıq - o, Bakıya səfəri zamanı açıq şəkildə etiraf etdi ki, Vaşinqton üçün son dərəcə vacib olsa da, ölkəmizlə tərəfdaşlıq və dostluq ABŞ-da uzun müddətdir ki, qiymətləndirilmir. Buna görə də, sonda deyərdim ki, ABŞ ilə imzalanmış xartiya Cənubi Qafqazda Azərbaycanın mövqeyinin və sabitliyinin möhkəmləndirilməsində daha bir vacib amil olacaq ki, bu da siyasi cəhətdən birbaşa Rusiya da daxil olmaqla, regiondakı bütün ölkələrə fayda verəcək. İqtisadi aspektlərə gəldikdə, Zəngəzur dəhlizinin açılması və TRIPP multimodal nəqliyyat layihəsinin həyata keçirilməsi Rusiyaya da fayda verəcək. Onun həyata keçirilməsi Şimal-Cənub beynəlxalq nəqliyyat dəhlizini gücləndirəcək və Rusiya üçün Naxçıvan Muxtar Respublikası vasitəsilə Türkiyə ilə Aralıq dənizi limanlarına, İranla isə Fars körfəzi və Hind okeanındakı limanlara çıxış təmin edən birbaşa dəmir yolu əlaqələri açacaq”. RTVI xatırladır ki, Cənubi Qafqazda nəqliyyat əlaqələrinin açılması və Azərbaycanın qərb bölgələri ilə onun anklavı olan Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında təhlükəsiz səyahətin təmin edilməsi zərurəti 10 noyabr 2020-ci il tarixində Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya dövlət başçılarının Qarabağda hərbi əməliyyatların dayandırılmasını qeyd edən üçtərəfli bəyanatında əks olunub: “Sənəddə əlavə təfərrüatlar verilmədən “yeni nəqliyyat əlaqələrinin tikintisi” nəzərdə tutulurdu. 2025-ci ildə ABŞ administrasiyasının təşəbbüsü ön plana çıxdı və ilk dəfə "Beynəlxalq Sülh və Rifah üçün Tramp Marşrutu" (TRIPP) qeyd edildi. Layihə rəsmi olaraq 8 avqust 2025-ci ildə Ağ Evdə imzalanmış Azərbaycan, Ermənistan və ABŞ liderlərinin birgə bəyannaməsinə daxil edildi. Sənədin 4-cü bəndində deyilir ki, "Ermənistan öz ərazisində TRIPP dəhlizinin yaradılması üçün çərçivə yaratmaq məqsədilə qarşılıqlı razılaşma əsasında müəyyən edilmiş ABŞ və üçüncü ölkələrlə işləyəcək". İndi "Tramp marşrutu" 10 fevral 2026-cı il tarixli Azərbaycan-Amerika Xartiyasında da qeyd olunur və burada tərəflər layihənin əhəmiyyətini qəbul edirlər”.
Həqiqətən də iqtisadi baxımdan Zəngəzur dəhlizi Rusiya üçün yeni imkanlar yaradır. Dəhliz vasitəsilə Rusiya ərazisindən keçməklə Azərbaycan, Ermənistan və Türkiyə arasında yük daşımalarının artması Moskvanın tranzit ölkə kimi rolunu gücləndirə bilər. Xüsusilə, Rusiyanın təşəbbüsü ilə yaradılmış Avrasiya İqtisadi İttifaqı çərçivəsində üzv dövlətlər arasında ticarətin genişlənməsi üçün əlavə logistika imkanları formalaşır. Ermənistanın bu ittifaqın üzvü olması, Zəngəzur dəhlizinin açılması halında Rusiya ilə Ermənistan arasında daha səmərəli iqtisadi əlaqələrin qurulmasına şərait yaradacaq. Digər mühüm məqam beynəlxalq nəqliyyat dəhlizləri ilə bağlıdır. Son illər Moskva Şimal-Cənub və Şərq-Qərb istiqamətlərində alternativ marşrutların inkişafında maraqlıdır. Zəngəzur dəhlizi bu kontekstdə Rusiya üçün Türkiyə və İran bazarlarına çıxış baxımından əlavə logistika seçimi yarada bilər. Xüsusilə, Qərb sanksiyaları şəraitində Rusiya üçün alternativ ticarət yollarının əhəmiyyəti daha da artıb. Bu baxımdan Cənubi Qafqaz üzərindən keçən marşrutlar Moskvanın xarici iqtisadi əlaqələrini diversifikasiya etməsinə kömək edə bilər. Zəngəzur dəhlizi həm də Rusiyanın Türkiyə ilə münasibətlərində mühüm rol oynamaq iqtidarınadır. Ankara ilə Moskva arasında enerji, müdafiə və ticarət sahələrində əməkdaşlıq mövcuddur. Dəhlizin açılması Türkiyənin Orta Asiya ilə quru bağlantısını gücləndirərsə, Rusiya bu prosesdə iştirak etməklə çoxsaylı üstünlüklər qazanacaq. Beləliklə, Moskva regionda yeni geosiyasi konfiqurasiyada kənarda qalmayacaq. Eyni zamanda, Zəngəzur dəhlizi Rusiyanın geniş Avrasiya strategiyası ilə uzlaşır. Moskva uzun müddətdir ki, postsovet məkanında inteqrasiya layihələrini təşviq edir və nəqliyyat-kommunikasiya xətlərinin açılması bu strategiyanın mühüm tərkib hissəsidir. Bu baxımdan dəhliz yalnız lokal layihə deyil, daha geniş geosiyasi planın elementi kimi də qiymətləndirilə bilər.
Ramil QULİYEV
