Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan ölkəsinin dəmiryol şəbəkəsinin Rusiyanın idarəçiliyində olmasına dair suallar qaldırıb. Paşinyan deyib ki, bu onun hökumətinin Türkiyə və Azərbaycanla nəqliyyat əlaqələrini bərpa etmək səylərinə mane olur.
“Rusiya Dəmir Yolları” dövlət şirkəti İrəvanla 2008-ci ildə imzalanmış 30 illik müqavilə əsasında bu şəbəkəni idarə edir. Paşinyan ötən ilin sonunda dəfələrlə bu şirkəti Azərbaycan və Türkiyə sərhədlərinə gedən dəmiryol xətlərini sürətlə bərpa etməyə çağırıb. O deyib ki, Rusiya bunu edə bilməsə, yaxud etmək istəməzsə, Ermənistan hökuməti həmin xətləri öz hesabına təmir etməyə hazırdır. Müsahibəsində Paşinyan deyib ki, Rusiyanın bu sektorda idarəçiliyi Türkiyə və Azərbaycanın Ermənistanın daha böyük hissəsindən tranzit məqsədilə istifadəsinə mane olur. O, Azərbaycanı Naxçıvan eksklavı və Türkiyə ilə Ermənistanın Sünik vilayətindən keçməklə birləşdirəcək dəmir yolundan danışıb: “Dəmir yolunun Sünikin Mehri şəhərinə Zəngilandan daxil olacağı, Mehridən Naxçıvana - Ordubada keçəcəyi aydındır. Beynəlxalq kontekstdə bu dəmir yolunun necə davam edəcəyi çox vacibdir. Hazırda iki rəqabətli variant var”. İrəvan xəttin Türkiyəyə birbaşa deyil, Ermənistanın digər bölgələrindən keçməklə birləşməsini istəyir. Ankara isə ötən ilin avqustunda Türkiyənin şərqindəki Qars şəhərindən Naxçıvana uzanacaq dəmir yolunun tikintisinə başlayıb. Bu xətt Ermənistandan yan keçəcək. Paşinyan bildirib: “Görürük ki, beynəlxalq kontekstdə dəmir yolunun bu hissəsinin Rusiya nəzarətində olması Qars-Dilucu marşrutunun daha əlverişli variant kimi təqdimatı üçün istifadə olunur, bu isə bizim üçün problemdir”. O əlavə edib ki, İrəvan bu məsələ ilə bağlı Moskva ilə həll yolu tapmaq istəyir: “Həll yolu tapmalıyıq və bu həlli dostluq, qardaşlıq məntiqi çərçivəsində tapmalıyıq”. Aylar əvvəl regional əməkdaşlıq üzrə konfransda Paşinyan vurğulayıb ki, İrəvan dəmir yolunun Azərbaycandan Mehriyə, Mehridən Naxçıvana, Türkiyə sərhədinə, Axurikə qədər davam etməsini istəyir. Ermənistanın baş naziri bildirib ki, bu da Vaşinqtonda sülh barədə əldə edilən razılaşmalardan irəli gəlir: “Bu dönüş nöqtəsi, Vaşinqton Sülh Sammiti, eyni marşrutu Axurik-Yerasx marşrutu vasitəsilə daha kiçik investisiyalarla təmin etmək mümkün olacağı halda, burada bir neçə milyard dollar xərcləməmək üçün bir fürsətdir. Biz belə bir anlaşma və razılaşma yaratmaq üçün bu istiqamətdə çalışırıq”.
Baş nazir bir daha qonşu ölkələrin Ermənistan dəmir yolunun Rusiya tərəfindən idarə olunmasından narahat olduğunu iddia edib. Nikol Paşinyanın sözlərinə görə, Ermənistan rəqabət üstünlüyünü itirir, ona görə də həll yolu tapmalıdır. O, bu həllin nə olacağı ilə bağlı heç bir açıqlama verməyib, sadəcə məsələnin Azərbaycan və Türkiyə prezidentləri ilə də müzakirə olunduğunu bildirib: “Dedim ki, biz nizamlanmaya gedirik, sülhə gedirik, yəni artıq sülh vəziyyətindəyik və o dəmir yolu Ermənistandan keçir, niyə artıq mövcud olan bir şey yaratmaq üçün bir neçə milyard dollar xərcləyirsiniz? Əlbəttə ki, onlar bu suala diplomatik sükutla cavab verdilər, amma indi çoxlu müzakirələri, beynəlxalq mətbuatı, beynəlxalq ekspert icmasının təhlillərini gördükdə başa düşürük ki, bu, əsas problemdir və hansı həll yollarımız olduğunu anlamalıyıq”. Paşinyan bu xüsusda dediklərindən bir gün öncə ABŞ-ın vitse-prezidenti Ceyms Vens ilə danışıqlar aparıb. Müxalifətçi millət vəkili Artur Xaçatryanın sözlərinə görə, baş nazir uzun müddətdir iddia etdiklərini, yəni TRIPP-in Ermənistanın blokadasının qaldırılması məsələsini həll etmədiyini etiraf edib. Lakin millət vəkilinin sözlərinə görə, bu, yeganə problem deyil: “Biz uzun müddətdir ki, Ermənistanın “həm də, həm də”dən sabah “ya ya da” ola biləcək siyasət yürütdüyü barədə xəbərdarlıq edirik. İndi elə bir an gəlib çatıb ki, onlar ya, ya da deyirlər və əgər bu sual Qərb, bu halda ABŞ tərəfindən qoyulursa, mən sabah “ya, ya da”nın da Rusiya tərəfindən qoyula biləcəyini qətiyyən istisna etmirəm”. Amma Nikol Paşinyan müsahibəsində Ermənistanın Rusiyaya qarşı hərəkət etməyəcəyini, əksinə Ermənistanın maraqlarını rəhbər tutacağını və özünün həm prezident Putin, həm də baş nazir Mişustinlə isti münasibətləri olduğunu bildirib. Lakin Rusiya isə Sünikdən keçəcək, prezident Donald Trampın adını daşıyacaq tranzit dəhlizinə ilə bağlı narahatlığımı bildirib. Ermənistan marşrut üzərində ABŞ-a eksklüziv hüquqlar verib. Təhlilçilər bu razılaşmanı Rusiyanın Ermənistandakı mövqelərinə növbəti zərbə kimi görürlər. Rusiya Xarici İşlər Nazirliyi bildirib ki, Moskva TRIPP layihəsində pay sahibi olmaqda maraqlıdır. Ermənistan rəsmiləri isə belə bir ehtimalı istisna ediblər. bundan başqa, digər istiqamətlər də var. Söhbət üç əsas sahədən gedir: Yerasx-Naxçıvan, Gümrü-Qars və İcevan-Qazax. Paşinyan bu məsələni daha əvvəl qaldırıb. Rusiyaya müraciət olunması onunla izah edilir ki, 2008-ci ildən Ermənistanın dəmir yolu şəbəkəsi “Cənubi Qafqaz Dəmir Yolları” şirkətinin idarəçiliyindədir. Bu şirkət isə Rusiya dövlət şirkəti “Rusiya Dəmir Yolları”nın yüz faiz törəmə şirkətidir. Konsessiya sazişi 30 il müddətinə imzalanıb. Hakimiyyət və ekspert dairələri vurğulayır ki, bu üç dəmir yolu sahəsinin bərpası “Tramp Marşrutu”nun davamı kimi zəruridir. Yalnız bu yolla Ermənistanın tam blokadadan çıxarılması mümkündür. Baş nazirin sözlərinə görə, Ermənistan rusiyalı tərəfdaşlarla əməkdaşlığa hazırdır, lakin regional prosesləri dayandıra bilməz. O, həmçinin bildirib ki, rusiyalı tərəfdaşlar işə başlamazsa, Ermənistan konsessiyanı geri götürə və bu sahələri özü bərpa edə bilər. Politoloq Ruben Meqrebyan hesab edir ki, “Rusiya Dəmir Yolları” şirkətinin Ermənistanda artıq işi yoxdur: “Birincisi, rusların pulu yoxdur. İkincisi, əgər olsaydı belə, qoşulsaydılar da, yalnız layihənin baş tutmaması, reallığa çevrilməməsi üçün qoşulardılar. Əgər işləsəydi belə, yalnız və yalnız rusların sərt nəzarəti altında işləyərdi”. Onun fikrincə, Moskvada hesab edirlər ki, hər şey onların istədiyi kimi ola bilər, çünki Ermənistan hökuməti aydın mövqe ortaya qoymur, kəskin bucaqları yumşaldır. Paşinyanın “müsbət siqnallar”la bağlı son bəyanatını şərh edən politoloq bildirir ki, hələlik Rusiyadan cavab yoxdur: “Bu Moskvadan gələn siqnallar nəyə əsaslanır? Axı “Rusiya Dəmir Yolları”nın büdcəsində nəhəng boşluq var. Onlar özlərini özləri talayıblar və indi Rusiya hökumətindən pul tələb edirlər. Niyə Ermənistanda pul xərcləsinlər? Bu suala cavab yoxdur”. Meqrebyan “Rusiya Dəmir Yolları”nın Ermənistandakı törəmə şirkəti olan “Cənubi Qafqaz Dəmir Yolları”nın gələcək fəaliyyəti məsələsini də qaldırır və sual edir: “Bu geridə qalmış şirkətin bizim dəmir yollarımızda mövcudluğuna nə qədər dözməliyik?”. Analitik onu “1970-ci illərin Brejnev dövründəki SSRİ ölçüləri ilə fəaliyyət göstərən və öz ölkəsində özünü talamaqla məşğul olan” bir struktur kimi xarakterizə edir: “Rusiya Dəmir Yolları” şirkəti Ermənistandan getməlidir. Bizim vaxtımız elə də çox deyil və onların uzun-uzadı düşünməsini gözləyə bilmərik”.
Nahid SALAYEV
