Ermənistan hakimiyyəti Qarabağdan gələn erməniləri ölkə cəmiyyətinə inteqrasiya etməyə çalışır. Bu fonda Beynəlxalq Böhran Qrupunun Cənubi Qafqaz üzrə aparıcı təhlilçisi Coşua Kuçera yazır ki, Ermənistan hökuməti Qarabağ ermənilərinin ilk axınını uğurla idarə edib, amma sonradan onların tam inteqrasiyası zamanı yaranan çətinlik siyasi ziddiyyətlərə yol açıb.
Azərbaycan 2023-cü ildə birgünlük hərbi əməliyyatla ərazi bütövlüyünü bərpa edib. Bundan sonra Qarabağdan ermənilərin könüllü köçü başlayıb. İki ilə yaxın müddətdə Ermənistan hökuməti Qarabağ ermənilərinin kirayə və kommunal ödənişlər üçün subsidiya verib, iyunda isə bu pul kəsilib. Karin adlı erməni “Azatutyun” radiosuna bildirib: “Biz təzə gələndə hökumət çox kömək edirdi. İndi isə çoxumuz əlimizdə olanları da xərcləmişik, hökumət də yardımı kəsib. Qış qarabağlılar üçün çox, çox çətin keçəcək”. Ailə, çox güman, Rusiyaya köçə biləcəyinə ümid edir. Baş nazir Nikol Paşinyanın tənqidçiləri Qarabağ ermənilərindən özlərinin siyasi mübarizəsində alət kimi istifadə edirlər. Hökumətə yaxın bir təhlilçi “Azatutyun” radiosuna deyib: “Bu böhranı Ermənistan yaratmayıb. Nəticələrin İrəvanın ümidinə buraxılması ədalətsizlikdir”. C.Kuçera yazır ki, sülh təlaşı Qarabağ ermənilərini siyasi, iqtisadi və mənəvi baxımdan tərk olunmuş hiss etdirir: “Bu gərginlik həllini tapmasa, Qarabağdan köç edən ermənilər Ermənistan siyasəti və cəmiyyətində açıq yara olaraq qalacaq”. İyunda hökumət subsidiyaları kəsəndən Ermənistandan köç artıb. Onların çoxu Rusiyaya gedir. Masis şəhər rəsmisinin dediyinə görə, Qarabağ ermənilərinin sayı 20 faiz - azı 4 min nəfər azalıb. Rəsmi statistikaya görə, 2023-cü ildən bəri Ermənistandan 16 minədək Qarabağ ermənisi gedib. Qarabağın keçmiş separatçı rejim təmsilçiləri isə bu sayın azı 24 min ola biləcəyini deyirlər. C.Kuçera qaçqınların sosial gərginliklə də üzləşdiyini yazır. Qarabağ ermənilərinin köçü yerli ermənilərdə narazılıq yaradıb. Axı illərlə Qarabağ ölkə siyasətinin mərkəzində dayanıb. Qarabağ müharibələrində qurbanlar verilib. İndi isə Qarabağ erməniləri Ermənistanda onlara münasibətin yaxşı olmamasından gileylənirlər. Masisdəki Qarabağ ermənilərinin sözlərinə görə, onlara deyirlər ki, 2023-cü ildə Azərbaycan əməliyyat keçirəndə Qarabağ erməniləri gərək vuruşardılar. Qarabağ dialektini qorumağı hədəfləyən podkast qurucusu qaçqın isə “Facebook” postlarına təhqiramiz şərhlər gəldiyini deyib. Çoxları 2026-cı il parlament seçkiləri öncəsi gərginliyin qızışacağını gözləyirlər. Qarabağ erməniləri yalnız vətəndaşlıq alandan sonra səs verə bilərlər. Sentyabradək cəmi 16 min nəfər Ermənistan vətəndaşlığı almaq üçün müraciət edib.
C.Kuçera yazır ki, hətta əgər Qarabağ ermənilərinin hamısı səs verə bilsəydi belə, 1.3 milyon nəfər seçicinin cüzi hissəsini təşkil edərdi. Amma hakim partiya təmsilçiləri və tərəfdarları narahatdırlar ki, müxalif alyans, Qarabağ erməniləri və Rusiya onların idarəçiliyinə və daha geniş anlamda Azərbaycanla sülhə təhdid yaradır. Müəllif bu ehtimalın böyük olmadığını da vurğulayır. Saylarının azlığından savayı, Qarabağ erməniləri siyasətə, əsasən, laqeyd yanaşırlar. Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan isə hesab edir ki, Qarabağ erməniləri Ermənistan Respublikasında məskunlaşmalı, Ermənistan vətəndaşlığı almalıdır: “Çörək üçün köç etmək məntiqindən əl çəkməliyik”. Qarabağ ermənilərinin ən çox üz tutduqları ölkə Rusiyadır. Hökumət miqrasiyanın qarşısını almaq üçün bəzi sosial proqramlar tətbiq etsə də, onların effekti olmadı. Çünki mənzil proqramlarından yararlanmaq üçün vətəndaşlıq şərti qoyuldu. Bu isə o deməkdir ki, Ermənistana yeni gəlmiş və hüquqi statusu qeyri-müəyyən olan şəxslər bu yardımlardan yararlana bilməzlər. Digər tərəfdən, Qarabağdan gəlmiş ermənilərə qarşı Ermənistanda dərin kökləri olan sosial-psixoloji və mədəni ayrı-seçkilik meyilləri var. Bu gərginliklər, qeyri-müəyyənliklər Qarabağ ermənilərinin Rusiya və Qərbə köçməsinə səbəb olur. Bununla yanaşı, Ermənistanda qalan Qarabağ erməniləri əvvəl olduğu kimi, indi də bəzi qüvvələrin əlində məqsədə çatmaq üçün alətdir. Bu cəhdlər Ermənistan cəmiyyətində daxili siyasi proseslərin və hakimiyyət uğrunda mübarizənin tərkib hissəsi olmaqla yanaşı, regionda sabitliyi pozmağa yönəlmiş uğursuz təşəbbüslər kimi dəyərləndirilir. Bu arada Rusiya da Qarabağ erməniləri kartından yararlanmağa can atır. Xatırladaq ki, “Rossotrudniçestvo”nun “Avrasiya” qeyri-kommersiya təşkilatı və Rus Humanitar Missiyası ilə birgə Ermənistanda həyata keçirdiyi Qarabağı tərk etmiş ermənilərə dəstək layihəsi ən azı 2026-cı ilə qədər uzadılıb. Rəsmi səbəb kimi “müraciətlərin davam edən axını” göstərilsə də, praktiki baxımdan söhbət Rusiyanın Qarabağ mövzusu ətrafında humanitar fəallığının davam etdirilməsindən gedir. “Rossotrudniçestvo” rəhbərinin müavini İqor Çayka bildirib ki, layihə əvvəlcədən uzunmüddətli olaraq planlaşdırılıb və məqsəd “Rusiyanın Qarabağ erməniləri ilə bir yerdə olduğunu” göstərməkdir.
Qeyd edək ki, bundan əvvəl “Rossotrudniçestvo”nun Qarabağı könüllü tərk etmiş vətəndaşların şəxsi məlumatlarını toplamaqla məşğul olduğu barədə məlumat yayılmışdı. Ermənistan hökumətinə yaxın mənbələrin bildirdiyinə görə, insanlardan pasportların, doğum haqqında şəhadətnamələrin və digər sənədlərin surətləri tələb olunur. Məlumatların toplanmasının humanitar yardım göstərilməsi bəhanəsi ilə aparıldığı qeyd edilir.
Ramil QULİYEV
