Məlum olduğu kimi, Bakıda keçirilən MDB Dəmir Yolu Nəqliyyatı Şurasının 83-cü iclası çərçivəsində Azərbaycan, İran və Rusiya dəmir yolu operatorları arasında üçtərəfli Anlaşma Memorandumu imzalanıb.
Memorandumun imzalanması uzunmüddətli üçtərəfli əməkdaşlığın inkişafında və Şimal–Cənub marşrutunun qərb istiqamətinin effektivliyinin artırılmasında mühüm addım olacaq.
Sənəd tarif yanaşmalarının uzlaşdırılmasını, vahid kompleks tarifin formalaşdırılmasını, müntəzəm blok-qatarların buraxılmasını və daşımalar üzrə prosedurların təkmilləşdirilməsini nəzərdə tutur. Bu mexanizmlərin həyata keçirilməsi Rusiya, Azərbaycan və İran arasında daha proqnozlaşdırıla bilən, sürətli və iqtisadi cəhətdən səmərəli logistika zəncirinin qurulmasına imkan verəcək. Ümumilikdə, bu razılaşma tərəflərin beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərində etibarlı iştirakçı kimi mövqelərini gücləndirir və regionda tranzit axınlarının davamlı artması üçün əlverişli şərait yaradır. Məsələ ilə bağlı qazaxıstanlı siyasi şərhçi Zamir Karajanov bildirir ki, Cənubi Qafqazda və Xəzəryanı regionda formalaşan yeni nəqliyyat-siyasi dinamika fonunda Azərbaycan, İran və Rusiya arasında imzalanmış üçtərəfli memorandum Şimal-Cənub dəhlizinin geosiyasi məzmununu nəzərəçarpacaq dərəcədə yeniləyən və gücləndirən strateji sənəd kimi qiymətləndirilir. Onun sözlərinə görə, dəhlizin qərb istiqamətinin institutsional gücləndirilməsi regionda təkcə logistika effektivliyini deyil, həm də yeni əməkdaşlıq arxitekturasını müəyyənləşdirir. Ekspert qeyd edib ki, Rusiya ilə İran arasında dəmir yolu xətti ilk mərhələdə Xəzəryanı dövlətlər arasında iqtisadi-ticarət əlaqələrinin dərinləşdirilməsini hədəfləsə də, hazırkı qlobal siyasi konfiqurasiyada bu marşrutun geostrateji çəkisi əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Zamir Karajanov Azərbaycanın rolunu xüsusi vurğulayaraq deyib: “Coğrafi mövqeyi və mövcud nəqliyyat infrastrukturunun müasirliyi sayəsində Azərbaycan bu logistika konstruksiyasının ayrılmaz hissəsidir. Bakı Rusiya ilə İranı, eləcə də Asiya və Cənub-Şərqi Asiya dövlətlərini birləşdirən əsas körpü funksiyasını yerinə yetirir. Bu, həm tranzit təhlükəsizliyi, həm də regional ticarət dövriyyəsinin şaxələndirilməsi baxımından strateji dəyər kəsb edir. Bu layihələr təkcə alternativ marşrutların genişləndirilməsi üçün deyil, Rusiyanın Asiya və Cənub-Şərqi Asiya ölkələri ilə əlaqələrinin dərinləşdirilməsi istiqamətində sistemli addımlardır. Şimal-Cənub dəhlizi isə bu siyasətin mərkəzi elementlərindən biridir. Marşrut Suveyş kanalı və Qırmızı dəniz kimi riskli və yüklənmiş qovşaqları yan keçməklə yükdaşımaların təhlükəsizliyini artırır, tranzit müddətini əhəmiyyətli şəkildə qısaldır və Rusiya ilə Asiya bazarları arasında yeni strateji bağlılıq yaradır”. Rusiyalı politoloq Darya Qrevsova isə vurğulayır ki, Azərbaycan, İran və Rusiya arasında imzalanmış üçtərəfli memorandum Şimal-Cənub dəhlizinin qərb hissəsində geosiyasi məzmunu köklü şəkildə yeniləyən hadisə kimi qiymətləndirilir. Onun sözlərinə görə, imzalanmış memorandum artıq sırf texniki razılaşma deyil, Şimal-Cənub dəhlizinin geosiyasi statusunu keyfiyyətcə dəyişən strateji sənəddir. Uzun illər bu marşrut əsasən konseptual layihə, bir-birindən ayrı dəmir yolu və dəniz sahələrindən ibarət xətt kimi mövcud idi.
Politoloq bildirib ki, məhz Azərbaycan, Rusiya və İran kimi üç əsas tranzit ölkəsinin bu memorandumu imzalaması ilk dəfə real üçtərəfli idarəetmə çərçivəsi yaradır. Tariflərin uzlaşdırılması, blok-qatarların koordinasiyalı buraxılması, logistika proseslərinin rəqəmsallaşdırılması kimi mexanizmlər marşrutu, sadəcə, yol deyil, vahid nəqliyyat arteriyasına çevirir.
Darya Qrevsova hesab edir ki, Qərbin sanksiyaları fonunda Rusiyanın tranzit imkanlarının məhdudlaşdırılması cəhdləri üçtərəfli mexanizmin yaradılmasına əlavə siyasi çalar verir: “Bu struktur, əslində, Rusiyanın, İranın və Azərbaycanın müstəqil, alternativ logistika arxitekturası formalaşdırmaq iradəsini göstərir. Bu, regionun nəqliyyat xəritəsində yeni geosiyasi reallığı təsdiqləyən güclü siqnaldır. Memorandum İran üçün də əhəmiyyətli dönüş nöqtəsidir. İran bu sənədlə öz tranzit rolunu hüquqi və institusional cəhətdən gücləndirir. O, Rusiyanı körfəz və Hindistan istiqamətində birləşdirən kritik həlqəyə çevirir ki, bu da Tehranın regional iqtisadiyyatdakı mövqeyini keyfiyyətcə yüksəldir”.
Politoloq qeyd edib ki, sənəd uzunmüddətli və proqnozlaşdırıla bilən logistika zəncirinin formalaşmasına zəmin yaradır. Bu mexanizm həm sürət, həm də iqtisadi səmərəlilik baxımından Şimal-Cənub xəttinin rəqabət qabiliyyətini artırır. Ekspert, həmçinin bildirib ki, marşrutun Azərbaycan ərazisindən keçməsi tərəflər üçün strateji üstünlüklər yaradır: “Rusiya üçün bu xətt cənub ticarət dəhlizlərinin diversifikasiyası deməkdirsə, İran üçün Cənubi Qafqaz və daha sonra Avropa bazarlarına stabil çıxış imkanı yaradır. Azərbaycan isə bu sistemdə kritik tranzit mərkəzi və strateji körpü funksiyasını icra edir. Azərbaycanın əlverişli coğrafi mövqeyi və siyasi sabitliyi ölkəni regionun ayrılmaz logistika qovşağına çevirir. Bu rol Azərbaycana yalnız tranzit gəlirləri deyil, həm də regional geosiyasi çəkisinin artması baxımından əlavə üstünlüklər qazandırır”. Amerikalı ekspert Umud Şokri isə bildirib ki, Şimal-Cənub dəhlizinin qərb istiqamətində institusional mexanizmlərin gücləndirilməsi regionda yeni nəqliyyat və siyasi çərçivənin yaranmasına səbəb olur. Regional tranzit zəncirlərinin yenidən qurulduğu bir vaxtda Azərbaycan, İran və Rusiya arasında imzalanmış üçtərəfli memorandum bu prosesdə mühüm mərhələ kimi dəyərləndirilir. Ekspertin sözlərinə görə, sənəddə tarif yanaşmalarının harmoniyası, vahid qiymət modelinin tətbiqi və blok-qatarların koordinasiyalı buraxılması Şimal-Cənub xəttində uzun müddət mövcud olan əməliyyat uyğunsuzluqlarını aradan qaldırmağa yönəlib. Logistika prosedurlarının rəqəmsallaşdırılması isə dəhlizin etibarlılıq göstəricilərini yüksəldir və institusional sabitliyi gücləndirir. Umud Şokri vurğulayıb ki, sanksiyalar səbəbindən xarici kapitala çıxış imkanları məhdudlaşan İran üçün bu memorandum xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Onun sözlərinə görə, Tehran ilk dəfə olaraq beynəlxalq standartlara yaxın koordinasiya mexanizminə qoşulur və Rəşt–Astara dəmir yolu ilə Xəzər limanlarında modernizasiya proseslərini daha sistemli şəkildə aparmaq imkanı əldə edir. Ekspert vurğulayıb ki, Rusiya üçün sənəd Qərb sanksiyalarının yaratdığı yeni logistika reallığında alternativ ticarət arteriyasının möhkəmləndirilməsinə şərait yaradır: “Bu, Moskvanın ticarət axınlarını Cənub və Cənub-Şərqi Asiya istiqamətində diversifikasiya etməsi baxımından mühüm amil kimi qiymətləndirilir”. Şokri qeyd edib ki, memorandumla Azərbaycan Şimal-Cənub marşrutunun siyasi və logistika koordinasiya mərkəzinə çevrilir: “Bakı həm İranın sanksiyalar altındakı iqtisadiyyatı üçün, həm də Rusiyanın dəyişən ticarət marşrutları arasında əsas bağlayıcı həlqə rolunu oynayır. Azərbaycan Avropa bazarlarının tələblərini nəzərə alaraq dəhlizin daha rəqabətqabiliyyətli və proqnozlaşdırıla bilən fəaliyyətini təmin edir”. Ekspertin fikrincə, Zəngəzur dəhlizinin açılması, Astara yük terminalının işə düşməsi və Orta Dəhliz üzrə artan dinamika Şimal-Cənub xətti üçün yeni rəqabət mühiti formalaşdırır. Dəhlizlər artıq ayrıca layihə kimi deyil, Azərbaycan, İran, Türkiyə, Qazaxıstan, Rusiya və Körfəz ölkələrinin tranzit baxımından artan geosiyasi maraqları fonunda ümumi regional yarışın elementinə çevrilir. Umud Şokri deyib ki, Azərbaycan Şərq-Qərb və Şimal-Cənub marşrutlarını eyni vaxtda idarə etməklə regionda nadir nəqliyyat sinxronlaşması yaradır.
Samirə SƏFƏROVA
