Xaqani Cəfərli: “Türkiyə Cümhuriyyəti Rusiya mərkəzli avrasiyaçılığın sayəsində istiqlalını əldə etdiyi üçün Avrasiyada düzənin dağılmasından qorxur”
Dörd ilə yaxın davam edən Rusiya-Ukrayna müharibəsi beynəlxalq siyasətdə ciddi gərginlik yaradıb. Bu müddətdə hər iki tərəf böyük itkilər, dağıntılar və iqtisadi çətinliklərlə üzləşib. Son açıqlamalara görə, Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidan bildirib ki, həm Rusiya, həm də Ukrayna sülhə əvvəlkindən daha çox hazırdır.
Bu bəyanat bölgədəki diplomatik dinamikaları və sülh prosesinin mümkün istiqamətlərini anlamaq üçün mühüm siqnallar verir.
Hakan Fidan qeyd edib ki, hər iki tərəf müharibənin gətirdiyi ağır nəticələrin miqyasını görərək öz imkanlarının sərhədlərini dərk edib. Bu, sülh prosesinə hazırlıq üçün psixoloji və taktiki zəmin yaradır. Fidan əlavə edib ki, Rusiya prezidenti Vladimir Putin müəyyən şərtlərlə sülh sazişinə hazır olduğunu bildirib və bu mövqe Ukrayna tərəfinə çatdırılıb. Ukrayna üçün təhlükəsizlik təminatları məsələsi danışıqların əsas mövzularından biridir. Fidanın sözlərinə görə, bu təminatlar NATO-nun 5-ci maddəsini xatırladan model əsasında verilə bilər. Digər tərəfdən, Ukrayna ordusunun gücləndirilməsi Avropa ölkələri tərəfindən Ukraynanın suveren hüququ kimi qəbul edilir, lakin Rusiya bəzi limitlərin tətbiqini öz təhlükəsizliyinin bir hissəsi sayır.
Fidan bildirir ki, gələcək sülh sazişi Avropanın təhlükəsizliyini təmin edən aydın öhdəliklərə malik olmalı və tərəflərin bir-birinə hücum etməyəcəyinə zəmanət verməlidir. Türkiyə Rusiya ilə müəyyən məsələlərdə fərqli mövqedə olsa da, dialoqu heç vaxt kəsməyib və qonşuları ilə dost münasibətləri qorumağa çalışır.
Dörd il davam edən müharibə hər iki tərəfə böyük iqtisadi və insan itkiləri yaşadıb. Bu vəziyyət tərəflərin sülh imkanlarını daha ciddi nəzərdən keçirməsinə səbəb olub. Rusiya və Ukrayna nümayəndələri 2025-ci ildə İstanbulda görüşlər keçirməyə razılıq veriblər ki, bu da diplomatik baxımdan real dialoq üçün açıq pəncərə deməkdir. Türkiyə həm Rusiya, həm də Ukrayna ilə münasibətlərini balanslı saxlayaraq neytral vasitəçi kimi prosesə dəstək göstərir. Fidanın açıqlaması diplomatlar arasında həqiqi dialoq əlamətlərinin mövcud olduğunu göstərir və bu, sülh üçün nadir bir fürsət ola bilər.
Bununla belə, sülh razılaşması üçün hələ ciddi maneələr qalmaqdadır. Hər iki tərəfin “qırmızı xətləri” mövcuddur. Ukrayna ərazi bütövlüyünü qorumaqda israrlıdır, Rusiya isə müəyyən bölgələrdə təsirini saxlamaq niyyətindədir. Təhlükəsizlik təminatları konkretləşməli, beynəlxalq tərəflərin dəstəyi təmin olunmalıdır. Tərəflər ordularının gücü, texniki imkanlar və iqtisadi resursları da nəzərə alır. Rusiya hərbi güc üzərində bəzi məhdudiyyətlər istəyir, Ukrayna isə ordusunu gücləndirmək hüququnu qorumağa çalışır. Həmçinin hər iki ölkədə daxili siyasət və ictimai rəy sülh prosesinə ciddi təsir göstərir. Hər bir kompromis ciddi siyasi risq daşıyır. Avropa ölkələri isə hələ də bəzi təklifləri qeyri-real hesab edirlər.
Hakan Fidanın fikri ondan ibarətdir ki, hər iki tərəf sülh imkanını nəzərdən keçirir və bu, başlanğıc üçün müsbət göstəricidir. Lakin “sülh artıq hazırdır” demək üçün hələ tezdir. Tərəflər arasında əsas strateji və siyasi məsələlər üzrə razılaşma yoxdur. Torpaq və suverenlik məsələləri həll edilməli, təhlükəsizlik təminatları dəqiqləşməli, beynəlxalq dəstək təmin olunmalıdır. Fidanın açıqlaması optimist yanaşmanı əks etdirir, lakin real sülhə nail olmaq üçün çoxsaylı danışıqlar və ciddi kompromislər tələb olunacaq.
Politoloq Xaqani Cəfərli məsələyə münasibət bildirərkən qeyd edib ki, Trampın 28 maddəlik uğursuz sülh planı haqqında məlumat yayan “Axios”un bir materialında prosesdə Türkiyə və Qətərin də iştirakı qeyd olunurdu. Bu iki dövlətin iştirakının onların Qəzzadakı sülh təşəbbüslərinə verdikləri töhfələrlə izah edildiyi bildirilirdi. Ankarada Türkiyə və Ukrayna prezidentlərinin görüşündən sonra birgə mətbuat konfransında Rəcəb Tayyip Ərdoğan sülhə nail olmaq üçün hər iki tərəfin konstruktiv mövqe tutmasının vacibliyini vurğulamışdı.
Cəfərli bildirir ki, Hakan Fidanın “Welt am Sonntag”a müsahibəsi reallığı tam əks etdirmir. Lakin həqiqət budur ki, müharibənin ilk günündən Türkiyə Rusiyanın mövqeyinin nəzərə alınmasının tərəfdarı olub. Onun fikrincə, Türkiyə Cümhuriyyəti Rusiya mərkəzli avrasiyaçılığın yaratdığı geosiyasi balansın hesabına istiqlalını əldə etdiyindən Avrasiyada düzənin dağılmasından narahatdır. Reallıq ondadır ki, Rusiya dağılsa, İran, Türkiyə, Pakistan başda olmaqla bir çox region ölkələrinin bütövlüyü risq altına düşə bilər. Buna görə də bu dövlətlər bəzi hallarda Rusiya ilə rəqabət aparsalar belə, onun çöküşündə maraqlı deyillər. Fidanın müsahibəsi də bu kontekstdə qiymətləndirilməlidir.
Nəticə olaraq, Rusiya və Ukrayna hazırda sülh imkanlarını müzakirə edir, lakin ortada hazır razılaşma yoxdur. Bu, real sülh üçün bir şans yaradır, lakin bunun üçün diplomatik vasitəçilərin fəallığı, beynəlxalq güclərin dəstəyi və tərəflərin siyasi-ictimai risqləri idarə etməsi zəruridir. Fidanın açıqlaması müsbət siqnaldır, lakin dörd il davam edən müharibənin yaratdığı dərin etimadsızlıq və strateji ziddiyyətlər hələ də ciddi əngəl olaraq qalır.
Akif NƏSİRLİ
