“Chevron” şirkətinin Avrasiya bölməsinin vitse-prezidenti Dilan Morqan qeyd edib ki, Xəzər dənizinin davamlı dayazlaşması mövcud nəqliyyat logistikasını çətinləşdirir, Transxəzər marşrutu ilə neft və qazın nəqli üçün yeni, “yaşıl” yanaşmalar axtarmağa məcbur edir.
O, Xəzər dənizinin azalan su ehtiyatlarının həllini ümumi nəqliyyat infrastrukturunun əlaqələndirilmiş inteqrasiyasında görür ki, bu da yükdaşımaların səmərəliliyini optimallaşdıracaq, gəmilərin və limanların saxlanması ilə bağlı logistika xərclərini azaldacaq və dərinin dərinləşdirilməsindən asılılığı azaldacaq: "Boru kəmərləri neft və qaz tədarükü üçün ən təhlükəsiz məqam olaraq qalır və biz davamlı, məsuliyyətli yanaşmanı davam etdirmək istəyiriksə, boru kəmərlərindən daha çox istifadə getməli olduğumuz yoldur".
Qeyd edək ki, bu təklif Amerika neft şirkətinin nümayəndəsinin Azərbaycanın paytaxtında neft-qaz sənayesi nümayəndələrini bir araya gətirən “SPE Caspian Technical Conference 2025”də iştirakı zamanı irəli sürülüb. Bu fonda iqtisadçı ekspert Rövşən İbrahimov “Vestnik Kavkaza” nəşrinə açıqlamasında hazırda Azərbaycan, Qazaxıstan və Türkmənistan tərəfindən Transxəzər boru kəməri layihələrinin nəzərdən keçirilməməsinin texniki və iqtisadi səbəblərini müzakirə edib: “Dilan Morqanən təklifini Xəzər dənizinin dibinin spesifik xüsusiyyətinə görə həyata keçirmək çətindir. Müfəssəl təhlil nəticəsində məlum olur ki, o, boru kəmərinin tikintisi üçün son dərəcə yararsızdır. Şimal Xəzər dənizi ortada son dərəcə dərindir, baxmayaraq ki, dəniz sahilə yaxın ərazilərdə dayazlaşır. Orada dərinlikdə kəskin keçid var və dənizin dibinin getdikcə də çətinləşir. Xəzərin dayazlaşması problemi və onun Xəzərin bir sahilindən o biri sahilinə istənilən yükün daşınmasına mənfi təsiri tamamilə realdır, lakin dənizin dibi ilə boru kəmərlərinin çəkilməsi həll yolu kimi görünmür. Xəzər dənizində dəniz neft kəmərinin fiziki dizaynı çox mürəkkəbdir - ona görə də belə ideyalar əvvəllər heç vaxt ciddi müzakirə olunmayıb”. Ekspert qeyd edir ki, Türkmənistandan Azərbaycana qaz kəmərinin tikintisinə gəlincə, bu, daha real layihədir, lakin onun illərdir qarşıda duran həll olunmamış problemləri var: “Birinci sual budur ki, bu kəməri kim maliyyələşdirəcək? İkincisi, Azərbaycan qazının Cənub Qaz Dəhlizi vasitəsilə Avropaya aktiv ixracına başlandıqdan sonra yaranan fərziyyə budur ki, TANAP, TAP və Bakı-Tiflis-Ərzurum boru kəməri tamamilə Azərbaycan qazı ilə doludur və mövcud imkanlar Türkmənistan qazının nəqlinə imkan vermir. Bu o deməkdir ki, türkmən qazının Avropaya, o cümlədən dəniz boru kəməri vasitəsilə Azərbaycana nəqlini təşkil etmək üçün əlavə nəqliyyat infrastrukturu yaradılmalıdır. Bu, bizi birinci suala qaytarır: əlavə Bakı-Tiflis-Ərzurum, TANAP və TAP boru kəmərlərinin tikintisini kim maliyyələşdirəcək? Bu məsələ ilə bağlı hələlik konkret təfərrüatlar yoxdur”. Ekspert qeyd edib ki, Qazaxıstanın öz neftini qərbə ixrac etmək üçün Azərbaycan infrastrukturundan getdikcə daha çox istifadə etməsi Azərbaycan infrastrukturu üçün də problem yaradır: “Bir tərəfdən neftin Qazaxıstandan Azərbaycana tankerlə nəqli getdikcə çətinləşir, çünki dayaz su limana girişi məhdudlaşdırır, tankerləri az yükləməyə məcbur edir. Digər tərəfdən, Qazaxıstan Bakı-Tiflis-Ceyhan boru kəməri ilə Azərbaycana neft tədarükünü artırmağı planlaşdırdığını elan edəndə belə bir sual yaranır: Qazaxıstanın kükürdlü neftinin iki növünün Azərbaycan nefti ilə "qarışması fonunda keyfiyyət fərqini kim ödəyəcək? Bu səbəbdən Azərbaycan hazırda heç bir transxəzər boru kəməri layihəsini nəzərdən keçirmir. Hələlik bu cür təkliflərin yalnız mənfi tərəfləri görünür. Türkmənistan qazını Azərbaycanın hazırda qazını ixrac etdiyi eyni Avropa bazarlarına çatdırmaq üçün qaz kəməri çəkilsə, qiymətlər aşağı düşəcək və gəlirlər azalacaq. Qazaxıstan nefti üçün yeganə həll yolu tankerlərin sayını artırmaqdır, eyni zamanda keyfiyyət fərqini kimin ödəyəcəyi məsələsi həll olunmalıdır. Yeri gəlmişkən, hazırda Qazaxıstan neftini Bakıdan nəql edir. Qazaxstanın nəqliyyata olan tələbatını ödəyə biləcək gücü 7 milyon ton olan boru kəməri lazımdır, lakin Astana hələlik Azərbaycanın təşəbbüsü ilə razılaşmayıb və danışıqlar davam edir”.
Son illərdə Xəzər dənizində baş verən səviyyə enməsi və ekosistemdə müşahidə olunan dəyişikliklər region alimləri və ekoloqlar tərəfindən ciddi narahatlıq doğuran proses kimi dəyərləndirilir. Onlar bunu Aral sindromu kimi də qiymətləndirirlər. Məlum olduğu kimi, XX əsrin ikinci yarısında Aral dənizinin suyunun 90% quruması nəticəsində onun yerində səhra yaranıb. Aralqum adlandırılan səhranın yaranması ilə bölgədə antropogen-təbii ekoloji fəlakət yaşanır. Xəzərin dayazlaşmasının səbəbləri sırasında qlobal istiləşmə və sair ekoloji amillər sadalansa da, problemin kökündə antropogen amillər dayandığı faktlarla sübut olunur. Əsas amil isə Xəzərin əsas qida mənbəyi olan Volqa çayından dənizə buraxılan suyun həcminin kəskin azalmasıdır. Bu tendensiya artıq bir neçə ildir, davam edir. Aparılan müşahidələr göstərir ki, Volqa çayının Xəzərə tökülən hissəsində suyun axını kəskin zəifləyib, ərazidə dayazlaşma baş verib, bunun nəticəsində torpaq qatı üzə çıxıb, axıntılar kiçik kanal halına keçib, bəziləri isə tamamilə quruyub. Volqanın mənsəbində suyun səviyyəsinin düşməsi ərazinin flora və faunasına da mənfi təsir göstərir, su bitkiləri məhv olur, heyvanların yaşaması və artması üçün şərait dözülməz şəkil alır. Müşahidə və araşdırmalardan məlum olur ki, Xəzərə axıdılan suyun miqdarının kəskin azalmasının əsas səbəbi Volqaboyu ərazilərdə kənd təsərrüfatı sahələrinin sürətlə artması, su anbarlarının daim su ilə dolu saxlanmasıdır.
Ramil QULİYEV
