Son dövrlərdə ABŞ-a məxsus “Oil Change International” (OCI) təşkilatının hesabatı beynəlxalq mediada geniş müzakirə olunur. Hesabat iddia edir ki, 2023-cü ilin noyabrından 2025-ci ilin oktyabrına qədər İsrailə idxal edilən xam neftin təxminən 40%-i Azərbaycandan olub. Bu, təxminən 7 milyon tona bərabərdir.
OCI iddia edir ki, bu tədarük İsrailin hərbi əməliyyatlarına bilə-bilə dəstək kimi qiymətləndirilə bilər.
Bu iddiaları qiymətləndirərkən bir sıra mühüm faktları və bazar mexanizmini nəzərə almaq vacibdir.
Hesabatın rəqəmləri, ümumilikdə, enerji ticarətinə dair mövcud məlumatlarla üst-üstə düşür.
Bakı-Tbilisi-Ceyhan (BTC) neft kəməri Azərbaycan xam neftini Ceyhan limanına daşıyır və buradan dünya bazarına çıxır. BTC kəməri 2006-cı ildən fəaliyyət göstərir və gündəlik təxminən 1 milyon barrel neft daşıya bilir.
Statistik məlumatlara görə, Azərbaycan illik 40-50 milyon ton civarında xam neft istehsal edir. Hesabata görə, İsrailə gedən 7 milyon ton bu həcmin təxminən 15-18%-inə bərabərdir. Hesabatdakı “təxminən 40%” göstəricisi isə İsrailin ümumi idxalına görə hesablanıb, yəni İsrailin bütün xam neft tədarükünün 40%-i Azərbaycan mənşəlidir. Lap belə olsa da, bəs İsrailin neftə olan tələbatının 60%-ni kim ödəyib? Onlar da Qəzzanın bömbalamasını maliyələşdiribmi?
İsrailin bütün silah arsenalının 90%-ni Amerika təmin edir - belə çıxır ki, Qəzzada törədilən cinayətlərin birbaşa maliyyəçisi həm də Vaşinqtondur? Belə yerdə atalar yaxşı deyib: "Öz gözündə tiri görməyənlər başqasının gözündə tük axtarır".
Buna hesabat demək olarsa, onun tam dəqiqliyini məhdudlaşdıran kifayət qədər amillər var.
Məsələn, neft tranziti bir neçə ölkədən keçir. BTC nefti Türkiyə limanına çatır və buradan neft tanker vasitəsilə müxtəlif ölkələrə daşınır. Bu səbəbdən rəsmi idxal statistikasında “çıxış ölkəsi” kimi Azərbaycan həmişə qeyd olunmaya bilər.
Müstəqil, tam təsdiqlənmiş tanker marşrutları və idxal məlumatları açıq mənbələrdə mövcud deyil.
Hesabatdakı rəqəmlər ehtimal edilən və təxmini hesablar kimi qəbul edilməlidir.
Azərbaycan nefti Ceyhan limanında açıq bazar prinsipləri əsasında satılır. Bu sistem aşağıdakı xüsusiyyətlərə malikdir:
Azərbaycan nefti brokerlər vasitəsilə satılır. Brokerlər nefti kim daha yüksək qiymət təklif edirsə, həmin ölkəyə yönləndirir.
Dövlətin bu satışlara birbaşa təsiri yoxdur, yəni Azərbaycan İsrailə birbaşa neft satmır.
Liman infrastrukturu və tankerlər bu satışları izləməyə imkan versə də, liman açıq bazar olduğundan, eyni neft digər ölkələrə də gedə bilər. Məsələn, eyni prinsiplə Ermənistan və ya digər ölkələr də limandan Azərbaycan nefti ala bilərdi.
Bu mexanizm göstərir ki, hesabatdakı kimi “bilə‑bilə dəstək” iddiası bazar reallıqlarını nəzərə almır. Neft bazarının mexanizmi ticarətin dövlətlərin birbaşa siyasətindən daha çox, bazar qiymətlərinə və tranzit imkanlarına bağlı olduğunu göstərir.
Hesabat iddia edir ki, ölkələr İsrailə yanacaq tədarükü edərkən onun “hərbi əməliyyatlarını” bilə-bilə dəstəkləyiblər və buna görə genosiddə iştirak risqi daşıyırlar.
OCI ABŞ-a məxsus müstəqil təşkilatdır, amma onun hazırladığı hesabat ABŞ dövlət mövqeyini ifadə etmir və Vaşinqtonun ona təsir imkanları minimumdur, deyilmi? Azərbaycan hökumətinin neft ticarətinə təsir imkanları da eynidir.
Hesabatın etik nəticəsi Azərbaycan neftinin İsrailin əməliyyatlarına “bilə-bilə dəstək” verdiyi kimi təqdim olunur, lakin faktlar göstərir ki, Azərbaycan dövlətinin bu ticarətə birbaşa təsiri yoxdur.
Bazar mexanizmləri və broker sistemi nəzərə alındıqda, hesabatın nəticəsi məntiqsiz və qərəzli görünür.
İsrail Azərbaycan neftini almasaydı, alternativ mənbələr mövcud idi.
Ərəb ölkələri - SƏ, BƏƏ, Misir və ya İran İsrailin xam neft ehtiyacını ödəyə bilərdi. Bu ölkələrin iradəsindən asılı olmayaraq, İsrail onların neftini indi də 3-cü, 4-cü əl vasitəsi ilə alır. Bu da göstərir ki, Azərbaycan nefti İsrailin hərbi əməliyyatlarını “mütləq dəstəkləmək” məqsədilə istifadə olunmayıb.
Enerji bazarında ölkələrin müstəqil ticarət qərarları qiymət və tranzit imkanlarına görə formalaşır. Dövlətlərin birbaşa hərəkətinə bağlı olmayan ticarət nəticələrini birbaşa etik və hüquqi məsuliyyətlə əlaqələndirmək düzgün deyil.
Hesabatın rəqəmləri enerji ticarəti kontekstində ehtimalən doğrudur, lakin onun çıxardığı hüquqi və etik nəticələr səhih deyil:
Azərbaycan nefti brokerlər vasitəsilə açıq bazarda satılır. Dövlətin satışa birbaşa təsiri yoxdur və İsrailə neftin gedib-getməməsinə Azərbaycan qərar vermir.
Hesabatın iddiası - “Azərbaycan İsrailə 7 milyon ton neft satdı” real mexanizmə uyğun deyil və qərəzli görünür.
Fakt əsaslı yekun ondan ibarətdir ki, rəqəmlər ehtimalən doğrudur, amma hüquqi və etik iddialar yanlış və bazar reallıqlarını nəzərə almayan yanaşmadır. Azərbaycan İsrailə birbaşa neft satmır və satışların son təyinatı brokerlərin qərarına bağlıdır.
Akif NƏSİRLİ
