“Bildiyiniz kimi, bu gün bir neçə ölkə və eyni zamanda, bəzi beynəlxalq təşkilatlar Ermənistan və Azərbaycan arasında gedən normallaşma prosesində öz dəstəyini göstərməyə çalışır. Biz bunu alqışlayırıq. Əgər bu, birtərəfli və qərəzli deyilsə, əlbəttə, biz istənilən vasitəçiliyi və yardımı qəbul edirik. Ancaq mənim fikrimcə, ən düzgün seçim həm tarixi əlaqələri, həm coğrafi amili nəzərə alaraq, əlbəttə ki, bu sahədə Gürcüstan ola bilərdi.
Mən cənab Baş nazirə minnətdaram ki, o da bu sahədə mümkün olan vasitəçilik imkanlarını ortaya qoyur. Hesab edirəm ki, biz buna hazır olan ölkə kimi Ermənistandan da eyni yanaşmanı gözləməliyik və Ermənistan tərəfindən də razılıq olarsa, dərhal bizim aidiyyəti qurumların rəhbərləri Gürcüstanda həm ikitərəfli, həm üçtərəfli görüşə gələ bilərlər”. Bu fikirlər Tiflisdə Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev tərəfindən Gürcüstanın baş naziri İrakli Qaribaşvili ilə mətbuata bəyanatla çıxış zamanı səsləndirib.
Beləliklə, Azərbaycan Ermənistanla ikitərəfli və üçtərəfli görüşə hazır olduğunu bəyan edir. Xüsusən də ikitərəfli görüşlər önəmli hesab olunur. Çünki bu halda vasitəçilərin də mövqeyinin nəzərə alınmasına ehtiyac qalmaz. Halbuki, Fransa kimi qərəzli vasitəçinin prosesdə iştirakı əlavə problem yaratmaqdan başqa heç nəyə xidmət etmir. Elə ekspertlər də hesab edir ki, Ermənistan rəhbərliyi siyasi iradə göstərsə, ikitərəfli əsasda sülh müqaviləsinin imzalanması tezləşə bilər. Vaşinqtonda Brukinqs İnstitutunun təhlilçisi Aslı Aydıntaşbaş “Amerikanın səsi” radiosuna müsahibədə bu xüsusda bildirir: “Mən qarşıdan gələn danışıqlarda Türkiyənin iştirak edəcəyini düşünmürəm. Ancaq Fransanın iştirakının da məntiqli olmadığını düşünürəm. Sülh müzakirələri olmalıdır. Ümid edirəm ki, Azərbaycan da, Ermənistan da bu yolda addım atar, sülh sözünü danışıqlarda, birbaşa danışıqlarda başda tutar. Amma bunun üçün otaqda nə qədər az insan olsa, o qədər yaxşıdır. Yəni Şarl Mişelin başçılığı ilə davam edən bir proses var. Liderlər bu şəkildə görüşə bilər. Onların bir alt səviyyələrindəki rəsmilər də birbaşa görüş keçirə bilər. Amma bundan başqa simmetriyanı qorumaq lazımdır. Dünya boyu sülh danşıqlarının formulası budur. Yəni otaqda bir ölkəyə yaxın 2, 3, 4 tərəfin olması, digər tərəfin isə tək qalması sülh üçün məntiqli bir yol, danışıq yolu deyil. Bunu sadəcə Fransa üçün demirəm. Türkiyənin də masada olması Ermənistan baxımından çətin bir vəziyyətdir, çünki Azərbaycana yaxın bir ölkə olaraq görülür. Eynilə Fransanın, xüsusilə də ən son xarici işlər nazirinin səfərindən sonra masada olması Azərbaycan üçün məqbul bir hal deyil”. Ekspert qeyd edir ki, bu ölkələr masada olmağa da məcbur deyil: “Sülh prosesini kənardan da dəstəkləyə bilərlər. Prinsipcə, sülh masasında simmetriya olmalıdır. Bu, birinci qaydadır. Bunu Azərbaycan, Ermənistan və vasitəçi rol oynayan üçün tərəf olaraq da görə bilərik. Bu, Şarl Mişel ola bilər, Amerika Bİrləşmiş Ştatları ola bilər. Niyyəti varsa ki, Rusiya da ola bilər. Yəni “2+1” olmalıdır. Ondan başqa aktorlar, o cümlədən Fransa və Türkiyə prosesi kənardan dəstəkləməlidir. Ancaq cənab Əliyevin Qranadaya getməməsi məyusedici olsa da, bu o demək deyil ki, sülh ehtimalı yoxdur, sülh prosesi tamamilə bitib. Ümid edirəm ki, ən yaxın zamanda başqa bir fürsətdə cənab Əliyev və cənab Paşinyan Avropada və ya neytral bir ölkədə bir araya gələr. Həqiqətən də bu fürsəti itirməmək lazımdır”.
Ekspert hesab edir ki, bölgədə Qarabağ məsələsinin müəyyən mənada sülh danışıqlarından qaldırılması nəticəsində yeni danışıqlar üçün bir zəmin yaradılıb: “Bəlkə də baş verənlər təəssüf doğurdu, insan faciələri oldu, amma digər tərəfdən də sülhün önündəki ən əsas əngəllərdən biri də aradan qaldırıldı. Bu durumu görüb, mövcud vəziyyəti əldən verməməliyik. İki ölkənin də sürətli şəkildə sülh masasına geri dönməli və ikitərəfli danışqılara üstünlük verməli olduğunu düşünürəm. Azərbaycan və Ermənistan öz aralarındakı məsələləri birlikdə həll edə bilər. Əgər bir araya gəlmək üçün üçünçü bir tərəfin vasitəçi roluna ehtiyac varsa, ola bilər. Amma artıq həll yolu prosesində tələb olunanlar, atılmalı olan addımlar bəllidir və iki ölkə böyük ölçüdə əsas məsələlər üzərində razılaşır, ikisi də bir-birinin milli təhlükəsizliyini, ərazi bütovlüyünü və suverenliyini tanıyır. Bundan sonra olmalı olan şey cənab Əliyev və cənab Paşinyanın bir otaqda bir araya gələrək əl sıxışmasıdır”. Ekspert vurğulayır ki, Azərbaycan və Ermənistan ikitərəfli əsasda Zəngəzur dəhlizi məsələsini da asanlıqla həll edə bilər: “Azərbaycan və Ermənistan 40 kilometrlik bir yol üçün üçüncü, dördüncü tərəfə, bölgədəki bütün aktorlara, dünya güclərinə üz tutmaqdansa, məsələni öz aralarında asan bir formula ilə həll etməlidirlər. Bu yolun açılması hər iki ökənin xeyrinədir. Bu yolun Ermənistanın suverenliyi altında olacağı da aydındır, çünki söhbət Ermənistan torpağından keçən bir yoldan gedir və Azərbaycan səlahiyyətlərini də bunu qəbul etdiklərini deyirlər. Buna görə də, məsələni artıq uzatmadan, tez bir zamanda addım atmaq lazımdır, çünki söhbət 40 kilometrlik bir yoldan gedir. Ticarət yolları və iqtisadi baxımdan qarşılıqlı əlaqələrin gücləndirilməsi iki ölkə arasında davamlı sülhün bərqərar olması üçün şərtdir. Bundan əlavə isə bundan sonrakı nəsillər baxımından həqiqətən də yeni bir iqtisadi gələcək vəd etmək üçün şərtdir. Ona görə də mən bu yolun iki ölkə üçün də daha uyğun olacaq bir şəkildə və ağlabatan şərtlər altında Ermənistandan, Ermənistanın suverenliyi altında keçməsinin daha məntiqli olacağını düşünürəm. Zənnimcə, iki ölkənin maraqları baxımından bu daha məntiqlidir. Bundan sonra məsələni çox şişirtmədən, bütün bölgə aktorlarını məsələyə daxil etmədən, bir an əvvəl bu danışıqları həll etmək lazımdır. Nəticədə bu texniki bir məsələdir. Fəza raketi inşa etmək kimi bir şey deyil. Dünyanın bir çox yerində əldə olunan razılıqlar var. Hətta düşmən ölkələr arasında belə var. Azərbaycan və Ermənistan bu məsələni çox böyütmədən öz aralarında həll etməlidir”.
Nahid SALAYEV
