Qarabağda qalan ermənilərin Azərbaycan cəmiyyətinə inteqrasiyası istiqamətində postmüharibə dövründə Azərbaycan tərəfindən müvafiq addımlar atılıb. Aparılan təmaslar müəyyən müsbət nəticələr də verib. Məsələn, Sərsəng su anbarı ilə bağlı Qarabağdakı erməni icması ilə danışıqlar olub, ondan istifadəyə dair ortaq məxrəcə gəlinib.
Lakin Xankəndi ilə danışıqları pozan Moskvanın adamı Ruben Vardanyanın “dövlət naziri” təyin olunması hər şeyi dəyişib. Vardanyan danışıqlara xələl gətirən ünsürə çevrilib və bununla da ən böyük zərbəni Qarabağdakı ermənilərə vurub.
Çətin vəziyyətə düşən ermənilərin Vardanyandan narazılıqları artır. Çünki Azərbaycanla təmaslar Vardanyanın ucbatından mümkünsüz hala gəlib. “Azatutyun” radiosu qeyd edir ki, 44 günlük müharibədən sonra, əsasən humanitar məsələlərlə bağlı olsa da, Azərbaycan tərəfi ilə təmaslara girən yeganə şəxs Vitali Balasanyan idi. O da yanvarın 10-da “istefa verib”. Ruben Vardanyanla isə hansısa təmasların mümkünsüzlüyünü Azərbaycan ən yüksək səviyyədə bəyan edib. Beynəlxalq Münasibətlərin Təhlili Mərkəzi bu fonda diqqəti ona yönəldir ki, Azərbaycanın mərkəzi hakimiyyəti Qarabağdakı ermənilərlə təmaslar qursa da, buna Vardanyan gələndən son qoyulub. Qurum bildirir ki, Azərbaycan höküməti bir neçə gün əvvəl Qarabağdakı ermənilərə təkliflər paketi göndərib. Bu təkliflər paketinə Qarabağdakı Azərbaycan təbii sərvətlərinin talanmasına son qoyulması, Laçın yolu ilə nələrin daşınmasına nəzarət mexanizminin yaradılması daxildir: “Azərbaycanda artıq sübutlar da var ki, ərazimizə qanunsuz şəkildə minalar gətirilib. Laçın yolu qeyri-humanitar məqsədlər üçün istifadə edilir. İlk növbədə söhbət ondan gedir ki, ermənilərin hərbçiləri hərdənbir sivil geyimdə, sivil maşında hərəkət edirlər, hərbi sursat da daşınır. Üçtərəfli bəyanatla bağlı Qərb ölkələri çox vaxt deyir ki, Azərbaycanın öhdəliyi var. Bəli, öhdəlik var, amma yol da düzgün istifadə olunmalıdır. Azərbaycan höküməti Qarabağ ermənilərinə yardım göstərməyə hazırdır”. Əldə olunan digər məlumata görə, Vardanyanın təsiri ilə Qarabağdakı ermənilər Azərbaycanın təkliflərinə müsbət cavab verməyiblər. Bu da Vardanyanın destruktiv fəaliyyətindən xəbər verir. Belə vəziyyətdən ermənilər də narazıdır. Onlar hesab edir ki, Laçın yolunda baş verənlərin də səbəbkarı məhz Vardanyandır. Məsələn, erməni bloger, jurnalist Roman Baqdasaryan qeyd edir: “Ruben Ermənistanın pullarını xərcləyir. O, kiməsə havayı çörək verən deyil. Vardanyan uğursuz adamdır. Ruben, sən ki, “krutoy” adamsan, dirçəlt Qarabağı, yoluna qoy hər şeyi. Nədir, bacarmırsan? Onda yığ şələ-küləni, rədd ol get Rusiyaya. Sən xeyirsiz adamsan. 6 aydır Qarabağdasan, heç nə etməmisən. Bütün günü yeyib- içib, Xankəndidə kabinetdə oturursan. Qarabağın bircə sakini deyə bilməz ki, sən nəsə bir iş görmüsən. Altı ayda qışqırıb-bağırmaqdan başqa heç nə etməmisən. Budurmu sənin işin? Axırıncı sualıma cavab ver. Bu cür blokadadırsa, bəs sən niyə arıqlamırsan?”. 1990-cı ilərdəki Ermənistan prezidenti Levon Ter Petrosiyanın baş müşaviri olmuş Jerard Libaridyan isə qeyd edir: “Qarabağın öz içində də Vardanyanın dediyi sözlərdən, atdığı addımlardan narazılıqlar var. İkinci tərəfdən, Vardanyanın mövqeyi çox məhduddur, onun geniş mandatı da yoxdur. Bakı asanca onu “iqnor” edə bilər. Hazırda Arayik Arutunyan danışıqlar üçün daha doğru adamdır. Bakı özünün və Arayikin mövqeyini gücləndirə və Vardanyanın mövqeyini zəifləydə bilər”.
ABŞ Dövlət katibinin keçmiş məsləhətçisi Pol Qobl deyir ki, Azərbaycan bu danışıqları davam etdirməlidir. O bildirir ki, beynəlxaq ictimaiyyət Qarabağı Azərbaycan ərazisi kimi tanıyırsa, onda bu, Azərbaycanın daxili işidir ki, məsələni həll etsin: “Azərbaycan üçün bütün vətəndaşlarla danışmaq önəmlidir. Etnik azərbaycanlılar etnik ermənilərlə eynidir. Azərbaycanın bu danışıqları davam etdirməsini sadəcə alqışlaya bilərik. Əgər burda uğur qazanılmırsa və ya hansısa maneələr varsa beynəlxalq ictimaiyyətə bunu aydınlaşdırmalıdırlar ki, problem Bakıda deyil. Problem Ermənistanda və ya Ermənistandakı fəallarla bağlıdır”. Ermənistanın “Qraparak” nəşri isə yazır ki, Vardayan Qarabağ separatçı rəhbərliyi arasında nifaq salıb: “Bu fonda Ruben Vardanyanla Arayik Arutyunyan arasındakı münasibətlər sülh yolu ilə nizamlanma mərhələsinə qədəm qoysa da, Qarabağdakı mənbələr bunun zahirən belə olduğunu bildirirlər. Ermənistan hakimiyyəti Ruben Vardanyanın uzaqlaşdırılması ilə bağlı Arayik Arutyunyana təzyiqləri davam etdirir və Qarabağda hansısa anda Arutyunyanın geri addım atacağını istisna etmirlər. Yazmışdıq ki, Azərbaycanın Laçın yolunun açılması ilə bağlı tələbində, digər tələblərlə yanaşı, Vardanyanın istefası da var. Azərbaycan Vardanyanın uzaqlaşdırılmasına daha çox önəm verir. Burada onlar əmindirlər ki, Vardanyan Qarabağa Kreml tərəfindən göndərilib və Köçəryan-Serj Sarkisyan cütlüyündən əl çəkmiş Rusiya hakimiyyəti Vardanyan vasitəsilə Cənubi Qafqazda mövcudluğunu təmin etməyə çalışır. Xatırladaq ki, etibarlı mənbələrdən əldə etdiyimiz məlumata görə, Putin “Dvin” kompleksində keçirilən görüşdə Paşinyan və Arayik Arutyunyana birbaşa mətnlə Ruben Vardanyanı göndərmədiyini, onu istədikləri zaman istefaya göndərə biləcəklərini bildirib. Elə bu vəziyyətdə, məlumata görə, Arayik Arutyunyan Vitali Balasanyanı razı sala bilib, böyük ehtimalla, yaxın bir neçə gün ərzində onu özünə “hərbi müşavir” təyin edəcək və ona azərbaycanlılarla danışıqları davam etdirmək səlahiyyəti verəcək ki, bunu da Balasanyan “təhlükəsizlik şurasının katibi vəzifəsi”ndə edirdi. Bundan əvvəl Balasanyanın azad edilməsi məsələsini Ruben Vardanyan qaldırıb və iddia edib ki, o, danışıqlar aparan şəxs kimi Azərbaycanın tələblərini yerinə yetirməyə meylli olduğu üçün “maraqları” qoruya bilməz. Üstəlik, Vardanyan hesab edir ki, Azərbaycanla ümumiyyətlə danışıqlar mövzusu yoxdur, bunu nadir hallarda etmək olar, çünki Azərbaycanın məqsədi danışıqlar aparmaq deyil, danışıqlar yolu ilə Qarabağa tam nəzarətə nail olmaqdır. Arayik Arutyunyan Balasanyanı yenidən arenaya gətirməklə bir neçə məsələni həll edir: azərbaycanlılara danışıqların əleyhinə olmadığını göstərməyə çalışır, Nikol Paşinyana isə göstərir ki, Ruben Vardanyan qərar qəbul edən şəxs deyil və sonuncunun istəyinin əksinə olaraq Balasanyanı yenidən öz “iş”inə qaytarır”.
Nahid SALAYEV
