Ermənistanın Zəngəzur dəhlizinin açılışını ləngitməsi təkcə Azərbaycanda yox, Avropada, Rusiyada, Çində də narahatlıqla qarşılanır. Çünki bu dəhliz Avrasiya məkanında nəqliyyat daşımaları baxımından mühüm yeniliklər vəd edir. Ondan istifadə etmək istəyən ölkələrin sayında sürətli artım da qeyd edilənlərin təsdiqidir.
Məsələ ilə bağlı Səudiyyə Ərəbistanının ingilis dilində çıxan nüfuzlu “Arabnews” qəzetində dərc olunmuş Türkiyənin keçmiş xarici işlər naziri Yaşar Yakışın “İpək Yolunun orta dəhlizinin əhəmiyyəti artır” sərlövhəli analitik məqaləsində də vurğulanır ki, Zəngəzur dəhlizi Çinin “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsünün reallaşmasında böyük önəm kəsb edir. Müəllif Ermənistan ərazisindəki Zəngəzur dəhlizində yaranan dar boğazın mühüm strateji əhəmiyyətə malik olduğunu vurğulayaraq yazır: “Azərbaycanın Naxçıvan anklavı ölkənin əsas ərazisindən Ermənistana məxsus təxminən 60 kilometrlik dəhlizlə ayrılır. 2020-ci il Qarabağ müharibəsindən sonra Rusiya prezidenti Vladimir Putin Ermənistan və Azərbaycan arasında atəşkəs əldə etmək üçün vasitəçilik edib. Atəşkəs sazişinin 9-cu maddəsində deyilir: “Bölgədəki bütün iqtisadi və nəqliyyat əlaqələri bərpa edilir. Ermənistan respublikası vətəndaşların, nəqliyyat vasitələrinin və yüklərin hər iki istiqamətdə maneəsiz hərəkətinin təşkili məqsədilə Azərbaycan Respublikasının qərb rayonları və Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında nəqliyyat əlaqəsinin təhlükəsizliyinə zəmanət verir”. Əgər Ermənistan Türkiyə ilə münasibətlərini bərpa etsə, bu dəhlizi yenidən aktivləşdirə və öz vətəndaşları üçün minlərlə, hətta on minlərlə iş yeri yarada və artan ticarətdən faydalana bilər. Dəhliz Araz çayının şimal sahilini izləyir. Lakin İran Naxçıvanla Azərbaycan arasında eyni çayın cənub sahilində yolun çəkilməsində maraqlıdır. Tehran Arazın şimal sahilində dəhlizin yaradılmasında ona görə maraqlı deyil ki, o, Azərbaycanı Naxçıvanla tam birləşdirmək istəyir, əksinə, Türkiyənin həm Azərbaycana, həm də Xəzər dənizinin o tayındakı Orta Asiya türk respublikalarına çatmaq üçün istifadə edəcəyi yola nəzarət etmək niyyətindədir. Ermənistan Laçın dəhlizi ilə bağlı analoji vəziyyətə normal baxır və bu vasitə ilə Qarabağdakı azsaylı ermənilərlə nəqliyyat əlaqəsi həyata keçirir. Azərbaycan isə, haqlı olaraq, Zəngəzur dəhlizinin də fəaliyyətə başlamasını tələb edir. Əslində, Türkiyənin Bakı-Tiflis-Qars dəmir yolu xətti ilə Azərbaycanla alternativ quru yolu əlaqəsi var. Odur ki, Ermənistanın problem yaratması Türkiyənin Orta Asiya türk respublikalarına çıxışına heç bir maneə törətmir, Lakin Zəngəzur dəhlizi daha asan və yükdaşımalar üçün maliyyə baxımından daha sərfəli olacaq”.
“Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı”nın Strateji Planlama və İnkişaf Departamentinin müdiri Xudayar Həsənli isə diqqəti ona çəkir ki, Zəngəzur dəhlizinin açılması Çindən ölkəmizə və region ölkələrinə dənizlə gələn yüklərin vaxt baxımından iki həftə daha tez çatmasına imkan verəcək. Onun sözlərinə görə, vaxta qənaət edilməsi ilə yanaşı, bu, qiymətə də öz təsirini göstərəcək: “Türkiyənin Mersin limanı üzərindən yüklər Zəngəzur dəhlizi ilə daşınsa, bu, ikiqat ucuz başa gələcək. Eyni zamanda sərhəd keçid məntəqəsinin olmaması da vaxta və xərcə təsir edəcək”. Departament rəhbəri qeyd edib ki, qlobal logistikada olduğu kimi regional logistikada da Zəngəzur dəhlizi vaxt və vəsait qənaəti baxımından önəmlidir: “Türkiyədən gələn TIR-lar Naxçıvandan Zəngəzur dəhlizi ilə Bakı limanına və oradan Asiyaya, eyni zamanda əksinə daha az vaxtda gedəcək və xərc də azalacaq”. Xudayar Həsənli onu da əlavə edib ki, Zəngəzur dəhlizi Orta Asiya ölkələrinin gübrə məhsullarının daşınması baxımından da vacibdir: “Gübrə məhsullarının Afrika ölkələrinə daşınması vaxtı azalır, çünki Gürcüstanın Poti limanı vasitəsilə daşınma daha böyük vaxt və xərc tələb edir”. Burada onu da xüsusi qeyd etmək lazımdır ki, Zəngəzur dəhlizinin açılması Ermənistanın hüquqi öhdəliyidir. Ermənistan tərəfi 2020-ci il noyabrın 10-da imzalanmış üçtərəfli bəyanatın 9-cu bəndi ilə üzərinə götürdüyü öhdəliyi pozaraq, Azərbaycanın qərb bölgələrinin Naxçıvanla kommunikasiyalarının açılması prosesini yubadır. Azərbaycan isə öz növbəsində, yeni Laçın yolunu çəkməklə öz öhdəliyini dürüst şəkildə yerinə yetirir. Belə olduğu halda, Ermənistanın Zəngəzur dəhlizinin açılmasını ləngitməsi bölgədə vəziyyətin qəsdən gərginləşdirilməsindən başqa bir şey deyil. Ermənistanın “Qraparak” nəşri yazır ki, İrəvan danışıqlar yolu ilə razı olmasa, Azərbaycan Zəngəzur dəhlizini güc yolu ilə açacaq, üç ildən sonra isə sülhməramlıların da bölgədən çıxarılmasına nail olacaq: “Siyasi dairələrdə sülh müqaviləsinin gerçəkləşməsinin sonuncu mərhələyə qədəm qoyduğu bildirilir. Bu ilin sonuna qədər Qarabağ məsələsi Azərbaycanın xeyrinə həll ediləcək. Tiflisdə tərəflər Qərbin təklif etdiyi müqaviləyə qol çəkə bilər. Paşinyanın da öz xalqı qarşısında deməyə sözü olacaq: “Gördünüz ki, mən Soçiyə də getdim, Tiflisə də. Hər iki variantda Qarabağ Azərbaycana keçir”. Əks təqdirdə razılıq əldə olunmasa, Əliyev bir hərbi əməliyyatla Qarabağı erməni silahlılarından təmizləyərək, yenə də öz istədiyinə çatacaq”.
Nahid SALAYEV
