Bəlli olduğu kimi, sentyabrın 16-dan bəri İranı son 40 ilin rejim əleyhinə ən irimiqyaslı etiraz dalğası bürüyüb. Bəziləri hesab edir ki, kütləvi çıxışlar İran cəmiyyətinə artıq əhəmiyyətli təsir göstərib.
Ekspertlər bu fonda diqqəti ilk növbədə ona yönəldirlər ki, İranda təxminən 2 ay əvvəl qadınlara qarşı zorakılıq əleyhinə başlayan kütləvi çıxışlar 1979-cu il İslam İnqilabından bəri hökumətin üzləşdiyi ən ciddi problem sayılır. Sentyabr ayında hicabla bağlı qaydaları pozmaq iddiası ilə əxlaq polisinin saxladığı gənc qadın Məhsa Əmininin ölümü ölkə boyunca hakimiyyətə qarşı etiraz çıxışlarına təkan verib. O vaxtdan bəri təhlükəsizlik qüvvələrinin amansız təqiblərinə müqavimət davam edir. Son bir neçə həftə ərzində mütəmadi olaraq hicab qaydalarını nümayişkaranə pozan qadınların görüntüləri yayılır, onlar zibil qutuları və maşınların üstünə çıxaraq baş örtüklərini yelləyir. Sosial mediada, aktrisa Fatma Motaməd-Arya kimi tanınmış simalar da daxil, ictimai yerlərdə hicabsız olan qadınların görüntüləri yayılır. Belə ictimai itaətsizlik nümunələrinin sayı İslam Respublikasının tarixində görünməmiş həddə çatıb. Bəzi paylaşımlarda hətta təhlükəsizlik qüvvələrinin yanında başı açıq qadınların şəkilləri də yayılır, baxmayaraq ki, rəsmilər qaydaların dəyişmədiyini deyirlər. Əxlaq polisinin sözçüsü Əli Xanməhəmmədi bildirir ki, hicabsız olmaq hələ də qanuna ziddir. Amma bu, iranlı qadınları etiraz etməkdən çəkindirməyib. Bu barədə BBC-yə yaşlı bir qadın bildirib. O, etirazlar başlayandan bəri tez-tez küçəyə hicabsız çıxdığını əlavə edir: “Keçən gün küçədə gedirdim və arxamda bir avtomobilin siqnal səsini eşitdim. Dönüb baxdım ki, maşında hicabsız gənc bir qadın var. O, öpüş və qələbə işarəsini göstərdi. Mən də elə eyni şeyi etdim, yəni qırx neçə gündə ölkə əvvəlki qırx ilə nisbətdə daha çox dəyişib”.
Hazırkı etirazları əvvəlki çıxışlardan fəqrləndirən daha bir cəhət də, belə demək olarsa, divarlar uğrunda mübarizədir. Sosial mediada divarlara şüar yazan insanların görüntüləri adi hala çevrilib. Bələdiyyələr qraffitilər olan yerləri yenidən boyalamağa çalışırlar. Lakin bu hədər yerə aparılan mübarizə sayılır. Əksər şüarlar etirazların dünyəvi xarakterinə işarə edərək, Ali dini lider ayətullah Əli Xamneyi və İranın teokratik rejimini hədəfləyir ki, bu da əvvəllər nadir müşahidə edilən bir haldır. Küçələrdə ictimai məkanlar uğrunda əsl mübarizə gedir: nümayişləri qadağan edən qaydalara məhəl qoymayan etirazçılar reklam lövhələrini ya sökür, ya da onun üzərinə öz şüarlarını yazır. İranlı yazıçı və fəal Aleks Şəms bildirir: “İnsanlar izdiham tərəfindən alqışla qarşılanan qızların və qadınların rəqs etdiyi müvəqqəti azad zonalar yaradıblar. Onlar repressiyaya son qoymaq tələbi ilə şüarlar səsləndirir, görüşüb hərəkatın hansı istiqamət alacağını müzakirə edirlər. Elə etirazların özü də fərqli bir gələcəyin təsəvvürünü yarada biləcək ən mühüm yerlərdən birinə çevrilib”. Hazırda məktəblilər ən fəal etiraz qruplarından biridir. Həyatını itirən gənclər iğtişaşların tanınan simvollarına çevrilib. Onlar sırasənda yer alan Nika Şəkərami və Zarina İsmayılzadə kimi adlar artıq paylaşılan həştəqlərə çevrilib və bir çox yerdəki qraffitilərdə onların simalarını görmək olar. Əvvəllər gənclərin etirazlarda belə əhəmiyyətli rolu olmayıb.
İnternetdəki videolarda şagirdlər (əsasən qızlar) hökumət əleyhinə şüarlar səsləndirir, ayətullah Xamneyinin şəkillərini cırır və yaxud da dərsliklərdəki şəkilləri həlak olan etirazçıların görüntüləri ilə əvəz edirlər. Sosial mediada yayılan videoların birində şagirdlər məktəbə çıxış etmək üçün gələn təhlükəsizlik qüvvələrinin zabitinə “Rədd ol!” deyə qışqırırlar. Almaniyada yaşayan iranlı müğənni və fəal Fəravaz Fəvardini də hesab edir ki, mövcud vəziyyətin yaratdığı hiddət etirazlara təkan verib: “Hər şey bahalaşmaqdadır və çoxlu təzyiqlər var. Məhsa Əmininin başına gələnlərdən sonra insanlar gördü ki, hətta siyasətlə məşğul olmayanlar da boş yerə öldürülə bilər. Məncə, bu bir çox insanı öz ümidləri uğrunda mübarizəyə cəlb etdi”. Bu etirazların əvvəlki hərəkatlardan fərqi həm də odur ki, aksiyalar İran cəmiyyətinin müxtəlif təbəqələrini hərəkətə gətirib. 2009-cu ildəki prezident seçkilərinin nəticələrindən sonra başlayan etirazların mərkəzində orta sinif dururdu. 2019-cu ildə isə yanacağın bahalaşması ilə bağlı kütləvi çıxışlar cəmiyyətin əsasən daha kasıb təbəqələrini cəlb etdi. Lakin hazırda müxtəlif etnik qrupların bir araya gəldiyini görmək olar və bunu nümayişlərin şüarları da əks etdirir. Aleks Şəmsə əsasən, hökumət etirazların etnik separatçılığa və vətəndaş müharibəsinə yol açacağını desə də, aksiyalar ölkənin birliyini sarsıtmayıb: “Müxtəlif mənşəli iranlılar arasındakı həmrəylik etirazlarda əsas rol oynadı, qorxu və şübhə baryerlərini dəf etdi. Hökumət etirazların dinə zidd olduğunu iddia etməyə çalışsa da, həm dindar, həm də qeyri-dindar insanlar bir araya gəldi, düşmən olmaqdan imtina etdi. Əvvəlki etirazlar İranda əhəmiyyətli dəyişikliklərə səbəb ola bilmədi, lakin indiki vəziyyətin fərqli olduğunu görmək olar. Son bir neçə həftə insanların nəyin mümkün olduğuna dair düşüncələrini kökündən dəyişdi. Və bu, özü-özlüyündə artıq bir qələbədir”. Bunu güneyli milli fəalların Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevə müraciətindən də görmək olar. Müraciətdə qeyd edilir: “Əziz və hörmətli prezident İlham Əliyev. Sizin də son zamanlarda vurğuladığınız kimi, Azərbaycan Respublikası xaricində yaşayan azərbaycanlıların çoxu Güney Azərbaycan türklərindən təşkil tapmaqdadır. Arazın cənubunda yaşayan Azərbaycan türkləri həmişə zorla ayrı düşdüyü Quzeydəki "özü”nü nəsildən-nəsilə röyalarında, mahnılarında qoruyub saxlamışdır. "Arazı ayırdılar, qum ilə doyurdular, mən səndən ayrılmazdım, zor ilə ayırdılar" bayatısı hər bir azərbaycanlının beşikdən eşitdiyi laylası olmuşdur. Bu ayrılıq yarasının dərdi belə musiqi notları ilə birləşib sərhədləri aşıb dünyaya çatmışdır. Daha sonra bağrımız, Vətənimizin vandal düşmən tərəfindən işğal olunması ilə qana batsa da, Zati-alinizin rəhbərliyində və Vətən şəhidlərimizin qəhrəmanlıqları ilə külündən doğan güclü və iqtidarlı Azərbaycanın ortaya qoyduğu böyük əzm və birliklə, 44 günlük vətən muharibəsi sonunda bütün azərbaycanlılara gələcəyin işıqlı olduğunu göstərmişdir. Bu gün İranda baş verən hadisələr və rejim və onun müxalifətinin ortaya qoyduğu antitürk və antiazərbaycan siyasətləri hamıya aydındır. Biz buna inanırıq ki, yaxın gələcəkdə baş verəcək olan dəyişikliklər nəticəsində Cənubi Azərbaycanda yaşayan xalqımız öz müqəddəratını özü ələ alacaqdır. Bu günlərdə Azərbaycanda ən çox eşitdiyimiz xalq mahnısı "Yar bizə qonaq gələcək" mahnısıdır. İnanırıq ki, bu həsrət tezliklə bitəcəkdir. Hörmətli prezident, bu doğrultuda Güney Azərbaycan türkləri ilə bağlı tarixi bəyanatlarınız və dəstəkləriniz üçün Güney Azərbaycanın milli aktivistləri olaraq sizə öz təşəkkür və minnətdarlığımızı bildiririk”.
Nahid SALAYEV
