Ötən əsrin 90-cı illərində ərazisi işğala məruz qalanda, bir milyon vətəndaşı qaçqın və məcburi köçkünə çevriləndə Azərbaycan dünya ictimaiyyətini, xüsusən də ABŞ və Avropanı bu məsələnin həlli üçün fəal olmağa dəvət etdi, bu xüsusda çoxsaylı çağırışlar səsləndirdi. Azərbaycan qaçqınlıq, miqrasiya, terrorizm və separatizmin necə dəhşətli təmayüllər olduğunu, dərhal təsirli tədbirlər görülməsə hansı fəsadlar ortaya çıxaracağını dəfələrlə dünyanın diqqətinə çatdırdı.
Həmin vaxt Ermənistan və onu dəstəkləyən mürtəce qüvvələrin gerçəkləşdirdiyi deportasiya və işğal siyasəti nəticəsində bir milyon azərbaycanlının qaçqın və məcburi köçkünə çevrilməsinə dünya göz yumdu. Bu ədalətsizlik İkinci Qarabağ müharibəsinə kimi davam etdi. Azərbaycan bu müharibə nəticəsində ərazi bütövlüyünü bərpa etdi, məcburu köçkünlərlə bağlı problem əhəmiyyətli dərəcədə həll edildi. Lakin məsələ Ermənistanın mövqeyi üzündən hələ tam çözümünü tapmayıb. Məcburi köçkünə çevrilən soydaşlarımız hələ ata-baba yurdlarına qayıtmayıb. Ermənistandan didərgin salınan azərbaycanlı qaçqılnlar barədə də eyni fikirləri səsləndirmək mümkündür. Belə laqeyd münasibətin nəticəsidir ki, ciddi problemə çevrilən qaçqınlıq, terrorizm, separatçılıq geniş miqyas alıb. Dünyanın vaxtında təsirli addımlar atmaması bu müstəvidə ağır vəziyyətlərin yaranmasına səbəb olub. Bu gün dünya qaçqın və köçkünlərin fasiləsiz axınının doğurduğu problemlərlə, addım-addım irəliləyən terrorizmlə, get-gedə daha artıq dirçələn separatizm meylləri ilə qarşı-qarşıyadır. Vaxtilə başqalarında müşahidə edilən fəlakətlər asta-asta Qərbin üzərinə gəlir. İndiki halda qaçqınlarla bağlı problem bu xüsusda özünü daha qabarıq büruzə verir. Ukraynada məlum hadisələr üzündən XXI əsrdə Qərb ən böyük qaçqın axını problemi ilə üzləşir. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Miqrasiya Agentliyinin hesablamalarına görə, fevralın 24-də Rusiyanın hərbi əməliyyatları başlayandan bəri Ukraynada 11 milyondan çox insan məcburi köçkün olub. Beynəlxalq Miqrasiya Təşkilatı ilk qiymətləndirməsində bildirib ki, aprelin 1-nə qədər Ukrayna daxilində 7,1 milyondan çox insan didərgin düşüb. BMT-nin Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığının məlumatına görə, daha 4,24 milyon insan xaricə qaçıb. Bu proses davam edir.
Beynəlxalq Miqrasiya Təşkilatının rəhbəri Antonio Vitorino baş verənlərlə bağlı bildirir: “İnsanlar müharibə səbəbindən evlərini tərk etməkdə və yerlərdəki humanitar ehtiyaclar artmaqda davam edir. Mülki şəxslərin təhlükəsiz şəkildə təxliyəsi və məcburi köçkünlərə humanitar yardımın təhlükəsiz daşınmasını təmin etmək üçün humanitar dəhlizlərə təcili ehtiyac var”. Onu da qeyd edək ki, Beynəlxalq Miqrasiya Təşkilatının rəy sorğusu köçkünlərin 60 faizindən çoxunun uşaqlar, 57 faizinin isə yaşlı insanlar olduğunu göstərib. Bunların təxminən 30 faizi isə xroniki xəstəlikləri olan insanlardır. Sorğuda köçkün ailələrinin üçdə birindən çoxunun son bir ayda gəlirlərinin olmadığı göstərilib. Beynəlxalq Miqrasiya Təşkilatının bəyanatında o da deyilir ki, indilikdə daha 2,9 milyondan çox insan müharibə səbəbilə daimi yaşayış yerini tərk etmək haqqında fəal şəkildə düşünür. Fransa prezidenti Emmanuel Makron bunlar fonunda etiraf edir ki, ukraynalı qaçqınların axını son onilliklərdə Avropa üçün ən böyük problemdir: “Ölkəmiz Ukraynadan qaçan qadın və kişilərin böyük axını ilə üzləşir. Biz bilirik ki, Avropamız üçün bu, son onilliklərin ən böyük problemlərindən biridir”. Makron, daha sürətli deportasiya prosedurları da daxil olmaqla, immiqrasiyaya nəzarət planı təklif edib: “Biz miqrantların respublikaya inteqrasiyası planımızı təkmilləşdirməliyik və bunu edə bilərik. Mən bunu ölkəmizin Ukraynadan çoxsaylı qaçqın axını ilə üzləşməyə hazırlaşdığı bir vaxtda deyirəm”. Onu da qeyd edək ki, ukraynalı qaçqınlar fövqəladə vəziyyət planına uyğun olaraq üç ilə qədər Avropa İttifaqında yaşamaq və işləmək hüququ əldə edəcəklər. Qurum Ukrayna vətəndaşlarına və ölkə sakinlərinə sığınacaq prosedurlarından keçmədən dərhal bir ilədək yaşamaq, işləmək, tibbi xidmət, mənzil və təhsil almaq hüququnu verib. Bununla bağlı bildirilir: “Münaqişə uzun müddət davam edərsə və ya qaçqınlar sağ-salamat geri qayıda bilmirsə, bu status daha iki il də uzadıla bilər. Ukrayna vətəndaşları artıq Avropa İttifaqına 90 günlük vizasız giriş imkanına malikdirlər, lakin Avropa İttifaqı qanunvericiliyində bu misli görünməmiş dəyişiklik həmin müddətdən sonra onların statusuna zəmanət verir”. Vətəndaşlığı və ya daimi yaşamaq hüququ olmayan şəxslər, yəni əcnəbilər, əcnəbi tələbələr Avropa İttifaqında qalmaq hüququ əldə etməyəcəklər, lakin onların öz ölkələrinə qayıtmalarına köməklik göstəriləcək. Ukraynadan çoxsaylı qaçqın axını və onların Avropada yerləşməsi isə Avropa İttifaqını daha böyük maliyyə xərclərinə düşməyə, sosial inteqrasiya problemlərini həll etməyə vadar edir. Bu isə dünyada yeni iqtisadi tənəzzülün işartıları fonunda Avropa üçün böyük problemdir.
Tahir TAĞIYEV
