Azərbaycanın İkinci Qarabağ müharibəsindəki tarixi qələbəsindən sonra Ermənistan-Türkiyə münasibətlərinin normallaşması istiqamətində müvafiq addımlar atılmağa başlayıb. Lakin son dövrlərdə bu prosesdə müəyyən bir durğunluq da hiss edilməkdədir.
Təhlillər göstərir ki, bunun əsas günahkarı qismində Ermənistan çıxış edir. Məhz bunun nəticəsidir ki, ötən ilin sonlarından Ankara və İrəvan arasında başlamış "normallaşma prosesi"ndə xüsusi təmsilçilərin təyini, Ermənistanda türk məhsullarına qoyulmuş embarqonun aradan qaldırılması və iki ölkə arasında müntəzəm uçuşlara icazə verilməsi ilə müşayiət olunan hərəkətlilik fevralın sonlarından durğunluqla əvəz olunub.
Son bir ayda Rusiya-Ukrayna müharibəsinə fokuslanmış diqqət fonunda iki ölkə arasında normallaşma prosesi sanki kölgədə qalıb. Hətta Türkiyənin Ermənistanla sərhəd bölgəsi olan Şərqi Anadolunun iş dünyasında bir ay əvvəl müşahidə edilən canlanma indi hiss olunmur. İğdır Ticarət Odasının rəhbəri Kamil Arslan BBC-yə bildirib ki, sərhədlərin açılacağı ilə bağlı bir ay əvvəlki gözləntiləri yoxdur: "Sərhədlərin açılması ilə bağlı bir ay əvvəlki gözləntimiz yoxdur. Anlaşılır ki, normallaşma prosesində "açar tərəf" olan Rusiyanın müharibə şəraitində olmasına görə Ermənistan və Türkiyə bu məsələni müvəqqəti rəfə qaldırıb”. Lakin diplomatik-siyasi danışıqlar ara versə də, hökumətin bölgədə infrastrukturun yaradılması məqsədilə fəaliyyəti davam etməkdədir.
Kamil Arslan qeyd edir ki, Ermənistanla sərhədə yaxın çevrələrdə yolların genişləndirilməsinə hazırlıq görülür: "Türkiyə Avtomobil Yolları Baş İdarəsi iki həftə öncə sərhədə yaxın ərazilərdə torpaq sahələrini ölçüb. Zamanla bu torpaq sahələri dövlət tərəfindən sahiblərindən alınaraq sərhəd qapısına gedən yolların genişləndirilməsi üçün istifadə ediləcək". Türkiyənin xarici işlər naziri Mövlud Çavuşoğlu isə “A Haber” kanalına verdiyi müsahibədə bildirib ki, 24 fevralda Vyanada görüşən Türkiyə və Ermənistan üzrə xüsusi təmsilçilər telefonla mütəmadi təmaslarını davam etdirirlər. Çavuşoğlu inamı artırmaq üçün iki ölkə arasında təyyarə səfərlərinin başlanmasına icazə verildiyini də diqqətə çatdırıb: “Hazırki mərhələdə avtomobil və dəmir yolu ilə bağlı məsələlər ətraflı işlənilir. Azərbaycanla məsləhətləşmədən bizim radikal mövzularda addım atmağımız mümkün deyil. Bu bir ilkin şərt də deyil. Bu, işin xarakteridir".
Xarici siyasət məsələləri üzrə ekspert, Orta Şərq Texniki Universitetinin professoru Oktay Tanrısever hesab edir ki, həm Zəngəzur dəhlizi, həm də son günlərdə Qarabağ bölgəsində müşahidə olunan gərginlik nəzarətdən çıxarsa, bu, Ermənistanla normallaşma prosesində olan Türkiyənin davranışlarına da təsir edə bilər: "Risq Azərbaycanla Ermənistan arasında baş vermiş son münaqişədən qaynaqlanır. Yoxsa ki, Türkiyə ilə Ermənistan diplomatik əlaqələri qurmaq və sərhədləri açmaq məsələsində qərarlı görünür". Tanrısever Türkiyə-Ermənistan normallaşma prosesinin uğurla davam etdiyi qənaətindədir: “Türkiyə və Ermənistan hökumətlərinin az müddətdə İstanbul-İrəvan təyyarə səfərlərinə icazə verməsi qərarı bölgənin biznes dairələrində sərhədlərin açılacağı ilə bağlı ümidlər yaratsa da, bunun qısa müddətdə baş verməsi mümkün deyil.
Tərəflərin sərhədlərin açılması və diplomatik əlaqələrin qurulması ilə bağlı qərarı ilin sonuna doğru verilə bilər”. İstanbulda erməni dilində nəşr olunan gündəlik "Jamanak" qəzetinin baş redaktoru Ara Koçunyana görə, normallaşma prosesinə qapı açan İkinci Qarabağ müharibəsinin bitməsi olsa da, bu müharibədə atəşkəsin Rusiyanın vasitəçiliyi ilə təmin edilməsi və bölgədə rus sülhməramlı qüvvələrin mövcudluğu kimi faktorlar da var: "Onsuz da rəsmi təmsilçilərin təyin olunması ilə son normallaşma prosesi başlayanda, əvvəlki danışıqlarla bağlı təcrübələrdən budəfəki normallaşma prosesinin sürətli irəliləməyəcəyi bəlli idi. Ukrayna müharibəsi bölgəyə Rusiyanın təsir dairələri mövzusunda ciddi sual yaradıb. Bu səbəbdən bu müharibə normallaşma prosesinin dayandırılmasına səbəb olmasa da, gedişata mənfi təsirlər göstərəcək. Normallaşma arayışında olan Türkiyə və Ermənistanın sərhədində Rusiya hərbi bazasının mövcudluğu nəzərə alındığında, təkrar düşünmək, gözləmək zərurəti yaradacaq yeni durumların olduğunu görə bilərik. Rusiya faktoru önəmli olsa da, normallaşma prosesinin açarı Rusiyanın yox, əksinə, Türkiyənin əlindədir. Türkiyənin əsas mövqeyini necə dəyərləndirib istifadə edəcəyi, aparıcı mövqe ilə bölgədəki balanslara hansı istiqamətdə və hansı prioritetlərlə ağırlıq vermək istəməsi tamamilə Türkiyənin seçimi olacaq”. Türk-Erməni İş Adamları Şurasından (TABDC) Noyan Soyakın sözlərinə görə, Türkiyə-Ermənistan münasibətlərinin normallaşma prosesində müşahidə olunan yavaş temp gözlənilən idi: "Sərhədlərin açılması və diplomatik əlaqələrin qurulması kimi məsələlər haqqında qısa müddətdə qərar verilə bilməz. Bütün dünyanın əsas probleminin Rusiya-Ukrayna müharibəsi olduğu bir vaxtda əsas məqsəd bu müharibənin sərhədləri içərisində qalmasıdır. Ukrayna-Rusiya müharibəsi bölgədəki bütün balansı pozdu. Ukraynadan sonra Qafqazda da gərginliyin artmasına kimsənin dözümü yoxdur. Ona görə də gərginliyi azaldacaq ehtiyat tədbirləri ilə Qarabağda davamlı sülh mümkün qədər tez təmin olunmalıdır. Azərbaycanla Ermənistan arasındakı demarkasiya proseduru, Türkiyə ilə Ermənistan arasındakı münasibətlərin düzəldilməsi mümkün qədər tez həll edilib bitməlidir. Çünki Qarabağda bir gərginlik artışı bu müharibənin yayılması deməkdir".
Nahid SALAYEV
