Postsovet məkanında cərəyan edən hadisələr Azərbaycanın artıq tarixdə qalan Dağlıq Qarabağ münaqişəsini nə dərəcədə uğurlu bir vaxtda həll etdiyini növbəti dəfə sübuta yetirdi. Məsələ burasındadır ki, indi sözügedən məkanda mövcud münaqişələr yenidən qaynar fazaya keçir. Ukraynadan sonra artıq Moldovada da separatçılar baş qaldırıb. Burada da tezliklə vəziyyətin qarışması istisna edilmir.
Ekspertlər hesab edir ki, Moldovada vəziyyətin qarışması bu ölkənin Avropa İttifaqına üzvlük prosesini tezləşdirməsidir. Bunun ardınca Moldova NATO-ya da daxil olmağı düşünür və Rusiya bunu yolverilməz sayır. Xatırladaq ki, bu günlərdə Moldova və Gürcüstan Avropa İttifaqına üzvlük üçün müvafiq prosedurlara başlayıb. Gürcüstan rəsmi müraciəti 2024-cü ildə etməyi planlaşdırırdı, amma dünyada dəyişən vəziyyətdən dolayı ölkə bu işi sürətləndirməyə qərar verib. Moldova prezidenti Mayya Sandu da ölkəsinin Avropa İttifaqına üzvlüyü üçün ərizəni imzalayıb. Sandu bildirib ki, Moldova gələcək, demokratiya və çiçəklənmə şəraitində yaşamaq və azad dünyanın bir hissəsi olmaq üçün məsuliyyətini dərk edir. Məhz bu fonda bu ölkədəki separatçılar Moldova rəhbərliyini iki “müstəqil dövlət” arasında dinc yanaşı yaşamanın təminatı üçün müqavilə bağlanmasına dair dialoqa çağırıblar. Moldovada rusiyayönlü Dnestryanı bölgənin separatçı rejimi Moldovanı qondarma qurumun müstəqilliyini tanımağa da çağırıb. Separatçılar bildiriblər ki, Moldova Avropa İttifaqına üzvlük üçün ərizə verdiyinə görə indi Dnestyanı ilə dövlətlərarası müqavilə imzalamalıdır. Separatçıların müraciətində deyilir:
"Moldova Respublikasının Avropa İttifaqında üzvlük üçün ərizə verməsini bölgədə beynəlxalq sərhədləri və regional məkanda nüfuz dairələrini, habelə Moldova-Dnestryanı münasibətlərinin tənzimlənməsi şəraitini dəyişən geosiyasi qərar kimi qiymətləndiririk”.
Qondarma “Dnestryanı Moldova Respublikasının” separatçı rəhbəriliyinin bəyanatında daha sonra deyilir ki, sözügedən münasibətlərin tənzimlənmədiyi bir vaxtda Moldova bu addımı onlarla məsləhətləşmədən atıb və buna görə də təcili beynəlxalq-hüquqi tədbirlərə ehtiyac var. Separatçılar Moldova rəhbərliyini iki “müstəqil dövlət” arasında dinc yanaşı yaşamanın təminatı üçün müqavilə bağlanmasına dair dialoqa çağırıblar. Xatırladaq ki, Dnestryanı separatçı regionu Rusiyanın keçmiş SSRİ ərazisində yaratdığı “donmuş münaqişələrdən” biridir və Moldova 1992-ci ildən bəri bu bölgəyə nəzarət etmir. Münaqişənin yaranma səbəbi kimi isə Moldova Parlamentinin rəsmi dövlət dili ilə bağlı qəbul etdiyi qərar göstərilir. Qərara görə, moldovan dili dövlət dili elan olundu və kiril əlifbasından latına keçildi. Dnestryanı əhali buna etiraz etdi. 1990-cı ildə Dnestryanı referendum keçirərək, Moldovadan ayrıldığını açıqladı - seçicilərin 97,7%-i müstəqilliyə səs vermişdi. Tərəflər arasında dərinləşən uçurum silahlı toqquşmaya gətirib çıxardı və ilk qarşıdurmalarda 700-ə qədər insan həlak oldu. Rusiyanın 14-cü ordusu bu durumda Dnestryanıya gəldi və Moldova məğlub edildi. Həmin ildə Rusiya və Moldova liderləri Boris Yeltsin və Mirça Snequr arasında atəşkəs anlaşması imzalanır. O tarixdən etibarən danışıqlar prosesinə start verildi. Lakin hələ də nəticə yoxdur. Rusiya burada rusdilli əhalinin müdafiəsi üçün 500 əsgərlik “sülhməramlı” qüvvə və sovet dövründən qalma silah anbarının qorunması bəhanəsi ilə daha 1700 əsgər saxlayır. ATƏT və Rusiya arasında 1999-cu ildə imzalanmış razılığa görə, Rusiya 2004-cü ildə bütünlükdə Dnestryanıdan çıxmalı idi, lakin yerli əhali bunu istəmədiklərini elan etdi. Moldova tərəfi isə tələb edir ki, bölgədən rus qoşunları çıxarılsın, əvəzində ATƏT-in sülhyaratma kontingenti yerləşdirilsin. Avropa buna o qədər də həvəslə yanaşmır. O da maraqlıdır ki, bu ilin yanvarında Moldova separatçıları da hərbi təlim keçiriblər. Bu təlimlərdə 100-dək döyüş texnikası iştirak edib. Moldova 30 ildir ki, ərazisindəki Rusiya qoşunlarının çıxarılmasını tələb edir. Lakin bu barədə BMT qətnaməsinin olmasına baxmayaraq, Moskva qoşunlarını müstəqil Moldovadan çıxarmır. Rusiyanın Krımı ilhaq etməsindən sonra isə Dnestryanı separatçı regionu Rusiyaya qoşulmaq üçün Rusiya parlamentinə qanun layihəsi hazırlanması məqsədilə müraciət edib. O vaxt bu məsələyə baxılmasa da, indi vəziyyət dəyişib. Moldovanın Qərbə meyllənməsi fonunda Rusiya Dnüstryanını ilhaq edə bilər. 2006-ci ilin sentyabr ayında keçirilən referendumun nəticəsinə görə, Dnestryanı əhalisinin 96 faizi Rusiyaya birləşmək istəyir. Bu faktor ən çətin məqamda həmin bölgənin II Krım olaraq anneksiyasını reallaşdırma imkanı açır. Kişinyov və Tiraspol arasında gözlənilməz hərbi qarşıdurma baş versə, Dnestryanının kömək üçün Rusiyaya müraciət edəcəyi bəllidir. Rusiyalı ekspertlərin fikrincə, Moldova Avrasiya İttifaqına daxil olmağa razılaşsa, Dnestryanı münaqişəsi həll edilə bilər. Lakin moldovalı politoloqlara görə, Dnestryanı münaqişə o halda çözüləcək ki, Rusiya oradakı hərbi kontingentini çıxarsın.
Nahid SALAYEV
