Məlum həqiqətdir ki, Azərbaycan və Ermənistan arasında sərhədlərin müəyyən edilməsi gələcəkdə bu iki ölkənin sülh şəraitində yaşamasının başlıca şərtləri sırasında yer alır. Bu xüsusda Azərbaycan müvafiq addımlar atsa da, Ermənistan yenə qeyri-obyektivlik nümayiş etdirir.
Bu günlərdə isə Ermənistanın baş naziri vəzifəsini icra edən Nikol Paşinyan sərhədin mübahisəli sektorunda beynəlxalq müşahidəçilərin yerləşdirilməsinə çağırıb: “Müşahidəçilərin olması hər iki tərəfin razılaşmanın şərtlərinə əməl etməsini təmin edər. Müşahidəçilər sərhəd məntəqələrinin müəyyənləşdirilməsindən sonra yerləşdirilməlidir. Azərbaycan həqiqətən də sərhəd məntəqələrini müəyyənləşdirmək istəyirsə, belə bir plandan imtina etməməlidir”. Amma Paşinyanın bu təklifi elə Ermənistanın özündə kəskin hiddətlə qarşılanır. Məsələn, politoloq Stepan Danielyan bu xüsusda bildirir: “Hazırkı baş nazir Ermənistan və Azərbaycan arasındakı sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi məsələsini həll etməyə çalışır. Əlbəttə ki, beynəlxalq qüvvələri dəvət etməklə. Rusiya bu məsələdə iştirakçıdır, ABŞ və Fransa isə iştirak etməkdə çox maraqlıdır. İran artıq ora-bura var-gəl edir, sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi prosesində aktiv olmağa çalışır. Azərbaycan Türkiyəni beynəlxalq ansamblda iştirak etməyə dəvət edəcək, Çin və Hindistan onsuz da rəsmi olaraq narahatdır. İngiltərə və İsrail də Azərbaycanda mövcuddur, əlbəttə ki, onlar da prosesə müdaxilə edəcək. Bütün bunlarda kim iştirak edəcək, hansı beynəlxalq mandatla, hansı missiyalar göndəriləcək, Ermənistanda hansı monitorinq mərkəzləri açılacaq? Üstəlik bu ölkələrin mürəkkəb münasibətləri bütün bunlara əlavə edilərsə, Suriyanın Ermənistanla müqayisədə bir istirahət zonası olacağını bəri başdan söyləmək olar. Əslində, bu ölkələrin bütün ziddiyyətləri Ermənistana nüfuz edəcək, bir-birilə münasibətlərini Ermənistanda tapacaqlar və bu hələ bir sualdır, yalnız sülh yolu iləmi? Bütün bunlar isə məsuliyyətsiz və qeyri-kafi bir şəxsin addımları sayəsində edilir”.
Qeyd edək ki, Rusiya Azərbaycan-Ermənistan sərhədinə beynəlxalq müşahidəçilərin yerləşdirilməsinə qarşıdır. Ən azı o baxımdan ki, bu, Rusiyanın maraq dairəsi olan zonaya NATO qüvvələrinin gəlişinə şərait yaradır. Elə İran da məsələyə bu prizmadan yanaşaraq ciddi narahatlıq keçirir. Əslində İran sərhədləri yaxınlığında Qərb müşahidəçilərinin görünə biləcəyinə Tehranın mənfi münasibət bəsləyəcəyi əvvəldən sirr deyildi. İranlı ekspert Həsən Cabbari Nasir bu kontekstdə “kalibr” portalına bildirib ki, İran Qərb və ABŞ qüvvələrinin əhatəsində yaşamağa öyrəşib: “Əfqanıstanda NATO və ABŞ qoşunları mövcuddur, baxmayaraq ki, indi geri çağırılır. İranın cənubunda ABŞ-ın ortağı olan ərəb ölkələri var və sair. Qərb qüvvələrinin olmadığı yeganə istiqamət İranın şimalı - Türkmənistan, Azərbaycan və Ermənistanla sərhədidir”. Onun fikrincə, İran Fransa və ya ABŞ kontingentlərinin öz sərhədləri yaxınlığında yerləşdirilməsini xoş qarşılamayacaq: “Bəli, bu, İran üçün ölümcül deyil, amma xoşagəlməzdir. Tehran bundan narahat olacaq və müvafiq açıqlama verə bilər. İran mətbuatı da bu mövzuda fəal şəkildə yazır və yeri gəlmişkən, Azərbaycanla Ermənistan arasındakı sərhəddə gərginliyə diqqət çəkir”.
Ermənistanın birinci prezidenti Levon Ter-Petrosyan da hesab edir ki, əslində, İrəvan reallıqla barışmalı, problemləri Rusiyanın vasitəçiliyi ilə çözməlidir: “Keçmişin ən vacib dərsi reallıqdır və biz ondan yararlanmalıyıq. Dənizdən-dənizə Ermənistan, Kürdən-Araza respublika xəyallarından əl çəkmək lazımdır”. O bildirib ki, insan hakimiyyətə gəldiyində bilməlidir ki, Ermənistanın vəziyyəti necədir, qonşuları ilə hansı problemləri var, hansı xarici çağırışlarla üzləşir və realist yollarla bu problemləri həll etməyə cəhd etməlidir: “Xəyallar qurmaq yetkin olmayan cəmiyyətlərə xasdır. Böyük dövlətlər ətrafında nəhəng institutlar, analitiklər, araşdırma təşkilatları işləyir və hər bir detala diqqət yetirilir. Yəni siyasi addımlarının xeyir və ziyanlarını müqayisə edirlər. Dövləti idarə etməyə qadir olmayan insanlar hələ düşüncə tərzinə uyğunlaşmayıblar. Problemin varsa, gərək qarşındakının fikirlərini biləsən. Gördünüz ki, zaman Azərbaycanın xeyrinə işlədi. İqtisadi baxımdan Azərbaycan gücləndi, Ermənistan isə zəiflədi, Azərbaycan müasir ordu yaratdı, bizim ordu isə miqrasiya səbəbindən kiçildi. Gizli olan məsələlər var ki, onlardan danışmıram, hazırda bizim ordunun sayı 90-cı illərdəkindən də azdır. İndi nəyə ümid edirlər?”. Bu fonda o hesab edir ki, Ermənistan Azərbaycan faktorunu artıq nəzərə almalıdır. Maraqlıdır ki, eyni yanaşma Ermənistanın digər keçmiş prezidenti Robert Köçəryan tərəfindən də sərgilənir: “Ölkələr arasındakı sərhəd xətti demarkasiya edildikdən sonra tanınır, bu da Ermənistanla Azərbaycan arasında həyata keçirilməyib. Bu sərhəd xəttinin bir çox yerlərdə dəqiqləşdirilməsinə ehtiyac var. Bu uzun və olduqca problemli prosesdir. Hər metr torpaq üçün danışıqlar aparılır. Əsasən sərhədin bir hissəsi çox tez demarkasiya edilir, lakin ətrafında uzun danışıqların aparıldığı mübahisəli ərazilər də olur”. O, həmçinin əlavə edib ki, Ermənistan indi zəifləmiş vəziyyətdədir: “Bu gün biz danışıqların tamhüquqlu tərəfi deyilik, bu gün bütün ümidimiz yalnız Rusiyayadır. Kimin nə deməsindən asılı olmayaraq, ötürmə Rusiya Federasiyası tərəfə edilir. Bunun başqa bir təhlükəli məqamı da var - məsələ həll olunmursa, şüurda belə bir fikir formalaşır ki, demək Rusiya bunu istəmir. Günahın səndə olmasına baxmayaraq, konspiroloji nəzəriyyə işə düşməyə başlayır. Məsuliyyət başqalarının üzərinə atılır ki, hazırkı hakimiyyət bu məsələlərdə çox bacarıqlıdır”. Beləliklə, İrəvanda açıq şəkildə etiraf edirlər ki, Ermənistan danışıqlarda tamhüquqlu tərəfi deyil, Rusiya Federasiyasının vassalı rolunu oynayır. Rusiya isə başqa vasitəçilər olmadan Ermənistan-Azərbaycan sərhədlərinin müəyyən edilməsini istəyir. Elə Azərbaycan da bu prosesdə eyni müstəvidən çıxış edən maraqlı tərəfdir.
Samirə SƏFƏROVA
