Müasir dünyada öz ermənipərəst mövqeyi ilə öndə gedən Fransa tarixdə başqa xalqlara qarşı saysız cinayət, soyqırım aktları törədib. Afrika xalqlarının başına açdığı oyunlar, ərəbləri kütləvi qırğınlara məruz qoymaları danılmaz faktdır.
Fransa uzun illər idi ki, Ruandada törədilən soyqırımda əli olduğunu inkar edirdi. Sabiq Fransa prezidentləri, xüsusən Sarkozi ölkəsinin Ruanda soyqırımında iştirakını danırdı, bütün gücü ilə bunu yalanlamağa çalışırdı.
Amma bu gün Fransa prezidenti Emmanuel Makron özündən əvvəlkilərin ciddi cəhdlə inkar etdiklərini etiraf edib. Fransa prezidenti E.Makron, ilk dəfə olaraq, ölkəsinin Ruanda soyqırımına görə məsuliyyət daşıdığını bildirib. Bu barədə Makron Ruandanın paytaxtı Kiqalidə soyqırımı abidəsinin qarşısında çıxışı zamanı deyib. “Fransa öz rolunu oynadı və Ruandadakı hadisələrə görə siyasi məsuliyyət daşıyır. Həmçinin, Fransa tarixin üzünə baxaraq, həqiqətən də Ruanda xalqına əzab verdiyini etiraf etməyə borcludur. Fransa başa düşmədi ki, regional toqquşmanın, yaxud vətəndaş müharibəsinin qarşısını almağa çalışmaqla, əslində, genosid rejiminin tərəfində olub” - deyə Makron ölkəsinin törətdiyi soyqırım cinayətini etiraf edib. Fransa prezidenti deyib ki, 100 gün ərzində Ruanda əhalisinin 20 faizi qətlə yetirilib. Fransa prezidenti buna görə Ruanda xalqından üzr istəyib.
Xatırladaq ki, 1994-cü ilin aprelindən iyun ayına qədər Ruanda soyqırımı zamanı 800 minə yaxın insan qətlə yetirilib.
Uzun illərdir qondarma “erməni soyqırımı”nı
əlində bayraq edən Fransa bu gün dünya qarşısında özünün törərdiyi qanlı cinayətlərdən birini etiraf edib, yəqin indən sonra digər xalqlara qarşı törətdiyi başqa soyqırımları da etiraf edəcək.
“Yelisey sarayının fikrincə, tutsilərin mövqeyinin möhkəmlənməsi qara qitədə Fransanın nüfuzunun zəifləməsi təhlükəsi yaradırdı”
Fransanın Ruanda soyqırımında əli olduğu danılmaz faktdır. Soyqırım cinayətlərini araşdıran tarix elmləri doktoru, Rusiya Elmlər Akademiyasının Afrika İnstitutu nəzdində Tropik Afrika ölkələrini araşdırma mərkəzinin aparıcı elmi əməkdaşıVasiliy Filippov
“Ruanda soyqırımı. ABŞ, Fransa və Belçikanın qanlı əlləri” məqaləsində, elmi araşdırmasında çox ilginc məqamlara toxunub. 2021-ci il martın 6-da Azərbaycan dilinə çevrilərək yayımlanan məqalələrin bəzi hissələrinə diqqət yetirək. “Rus və xarici afrikaşünaslıq elmi 1994-cü ildə Ruandada baş vermiş soyqırımı, adətən, tutsilərlə xutular arasında irrasional “etniklərarası münaqişə” kimi xarakterizə edir. Amma o dəhşətli qırğının etnik konnotativ səbəblərini bir kənara qoysaq, aydın olur ki, sözügedən faciənin birbaşa iştirakçılarının və icraçılarının arxasında güclü siyasi qüvvələr dayanırdı. Parisdə tutsilərin Uqandadan Ruanda ərazilərinə ABŞ xüsusi xidmət orqanları tərəfindən təşkil edilmiş hücumunu amerikalıların Fransanın maraqları sferasına müdaxiləsi kimi qiymətləndirmişdilər. Sənədlər göstərir ki, Yelisey sarayının fikrincə, tutsilərin mövqeyinin möhkəmlənməsi qara qitədə Fransanın nüfuzunun zəifləməsi təhlükəsi yaradırdı. ABŞ isə Ruandaya tropik Afrikaya daxil olmaq üçün platsdarm kimi baxırdı: amerikalıların hədəfi varlı Konqo Demokratik Respublikası – Zair idi. Təkcə Ruandada yox, ümumiyyətlə, bütün bölgədə humanitar fəlakətin səbəblərini məhz burada axtarmaq lazımdır.
Əslində, həmin vaxt Ruandada baş verənlərə yaxından baxanda o qorxunc tamaşanın pərdəarxasında dayanan siyasətçilərin son dərəcə aydın məqsədlər güddüyünü görmək mümkündür. Belə olanda soyqırım – geosiyasi ambisiyalar və şəffaf iqtisadi maraqlar naminə ölkələri və xalqları qanlı qırğınlara sürükləyən siyasi texniklərin sinik əsərinə çevrilir”.
“Ruanda prezidentinə sui-qəsd zamanı həlak olmuş fransalı ekipajın...”
Ekspert vurğulayır ki, Ruandada baş verənləri anlamaq həmin fəlakətdən sonra dünyada olanları daha yaxşı başa düşməyə və dəyərləndirməyə imkan verir. O qeyd edir ki, 1994-cü ilin noyabr ayında BMT Təhlükəsizlik Şurasının himayəsi altında Tanzaniyada – Aruşa şəhərində Ruanda ilə bağlı beynəlxalq cinayət tribunalı təşkil olundu. “Tribunal Ruandanın prezidenti Juvenal Habiarimananın necə öldüyünü araşdırmalı və terror aktından sonra başlamış soyqırımın təqsirkarlarını üzə çıxarmalı idi. İki il çəkən məhkəmə prosesindən sonra, 1998-ci ilin mayında Ruandanın keçmiş baş naziri Jan Kambanda soyqırımın təşkilinə görə məsuliyyət daşıdığını etiraf etdi və ömürlük həbsə məhkum olundu. 2005-ci ilin sonlarında faciənin digər təşkilatçılarına da (ümumilikdə 22 nəfər) hökm oxundu. Bundan əlavə, iyirmi beş müttəhimin məhkəməsi davam edir, daha on yeddi şübhəli isə öz məhkəməsini gözləyirdi.
2008-ci ilin dekabrında tribunal Ruanda ordusunun keçmiş polkovniki Teoneste Baqasorunu insanlıq əleyhinə cinayətə görə ömürlük həbsə məhkum etdi. Onun 1994-cü il aprelin 7-də ölkədəki siyasi və hərbi vəziyyəti öz nəzarətinə götürdüyü sübut olundu, o cümlədən, T.Baqasor “Interahamve” könüllü dəstəsinin təşkilatçısı elan edildi. Bir qədər sonra – 2011-ci il mayın 17-də soyqırımda iştirakına görə Ruanda silahlı qüvvələrinin keçmiş generalı Oqyüsten Bizimunquya 30 illik həbs cəzası verildi. Eyni vaxtda iqtidar partiyasının keçmiş katibi Matye Nqirumpatse və onun müavini Eduard Karemer də ömürlük cəzaya məhkum olundu. Qeyd edək ki, tribunalın səlahiyyətlərinə yalnız soyqırımın əsas təşkilatçılarının işləri daxildir; digər cinayətkarlardan ötrü Ruandada yerli məhkəmələr sistemi yaradılıb və onlar artıq 100-dən çox ölüm hökmü çıxarıblar.
Amma istintaqın gedişatı Yelisey sarayında xüsusi entuziazmla qarşılanmadı: istintaq başlayandan bir il sonra Ruanda prezidentinə sui-qəsd zamanı həlak olmuş fransalı ekipajın qohumları iddia qaldırdılar. Bu, Paris məhkəməsinin öz təhqiqatını başlamasına imkan yaratdı. Məhz təhqiqatın yekununda - 2006-cı ilin noyabrında hakim Jan-Lui Brujyer Ruanda prezidenti Pol Kaqameni Juvenal Habiarimananın qətlində ittiham etdi və terror aktının təşkilində təqsirkar bildiyi doqquz ruandalının həbsi üçün beynəlxalq order verdi. Həmçinin, bu işin Ruanda üzrə beynəlxalq tribunala göndəriləcəyi elan olundu. P.Kaqame bu ittihamlara Fransa ilə diplomatik münasibətləri kəsməklə cavab verdi və yerli istintaqın aparılmasını əmr etdi”.
“Paris “soyqırıma qədər, soyqırım zamanı və ondan sonra da” Ruandada olub...”
“2008-ci il avqustun 5-də Kaqamenin əmri ilə başlayan araşdırmanın nəticələri dərc olundu. Beş yüz səhifəlik hesabatda “hazırlanan kütləvi qətllərlə bağlı fransız ordusunun nəinki kifayət qədər məlumatlı olduğu, həm də hadisələrdə bilavasitə iştirak etdiyi” barədə sübutlar təqdim edilmişdi. Kiqali (Ruandanın paytaxtı) Ruanda məhkəməsinin “yüzminlərlə tutsiyə sistematik olaraq divan tutan xutu rejiminə siyasi, hərbi, diplomatik və nəqliyyat dəstəyi verməkdə” təqsirləndirdiyi hər kəsi cinayət məsuliyyətinə cəlb etməyə hazır olduğunu bildirdi. İttiham olunan 33 nəfərin arasında Fransa prezidenti Fransua Mitteranın, baş nazir Eduar Balladyürün və sonralar Fransa hökumətinə rəhbərlik etmiş daha iki siyasətçinin – sözügedən hadisələr zamanı xarici işlər naziri olan Alen Jüppe və onun köməkçisi Dominik de Vilpenin adları vardı. Buna cavab olaraq Fransa Xarici İşlər Nazirliyinin mətbuat katibi Romen Nadal hesabatda irəli sürülən ittihamları “qəbuledilməz” adlandırdı, həmçinin, hesabatı hazırlayan komissiyanın obyektivliyini şübhə altına aldı.
Sonralar Fransa xarici işlər naziri Bernar Kuşner, 1994-cü ildə “siyasi səhvlərə” yol verildiyini etiraf etmişdi. Eyni şeyi 2010-cu ildə Ruandaya rəsmi səfəri zamanı Fransanın o vaxtkı prezidenti N.Sarkozi də təkrarlamışdı. Bununla belə, Paris soyqırımda birbaşa və ya dolayı iştiraka görə cavabdehliyini həmişə qətiyyətlə inkar edib.
2014-cü ildə ruandalıların həlak olmuş həmvətənlərini yad etdikləri matəm tədbirləri ərəfəsində P.Kaqame yenidən Fransanı soyqırıma siyasi hazırlıqda, fransız əsgərlərini isə kütləvi qətllərin təşkilatçıları ilə əlbirlikdə ittiham etmişdi. Hətta Fransanın səfiri Mişel Fleş Kiqalidəki matəm mərasiminin iştirakçıları siyahısından çıxarılmışdı. P.Kaqamenin “Liberasyon” qəzetində dərc olunan müsahibəsində açıq şəkildə deyilirdi ki, Paris “soyqırıma qədər, soyqırım zamanı və ondan sonra da” Ruandada olub. Prezident Kaqame hər şeydən əvvəl Yelisey sarayını Ruandada soyqırımla nəticələnən bir ideologiyanı yaymaqda günahlandırırdı. O, “Belçika və Fransanın soyqırıma siyasi hazırlıqda, Fransanın qırğının həyata keçirilməsində birbaşa rolu olduğunu” bildirir, fransız əsgərlərini “qanlı qırğının icraçıları və iştirakçıları” adlandırırdı.
Təbii ki, Fransanın baş naziri Manuel Vals “Fransanın Ruandadakı soyqırımda əli olduğu ilə bağlı ədalətsiz, iyrənc ittihamları qəbul etmədiyini” bəyan etmişdi. Nəticə olaraq Fransa qərara gəlmişdi ki, ədliyyə naziri Kristian Tobirunu Kiqaliyə göndərməsin. Ölkə XİN-i Fransanın matəm mərasimində iştirak edə bilməyəcəyi ilə bağlı bəyanat verməklə kifayətlənmişdi.
Bu beynəlxalq qalmaqalı bir fakt xüsusilə maraqlı edir: sözügedən faciədə Parisin də, Kiqalinin də hansı rolu oynadığı hələ də sona qədər müəyyənləşdirilməyib və hər iki halda qarşılıqlı ittihamların öz məqsədi var” - deyə Vasiliy Filippov məqaləsində yazıb.
İradə SARIYEVA
