ABŞ və İran arasında mövcud olan gərginlik yenidən özünün yumşalma mərhələsinə qədəm qoyub. Belə görünür ki, ABŞ İrana qarşı tətbiq etdiyi sanksiyaları müəyyən qədər yumşaltmaq qərarına gəlib. İş o yerə çatıb ki, uzun illərdən sonra ilk dəfə olaraq İranın yüksək səviyyəli diplomatı ilə ABŞ senatoru arasında müzakirə aparılıb.
Məlumatlara görə, İranın BMT yanındakı daimi nümayəndəsi Məcid Təxtirəvanc ilə senator Kris Merfi arasında videokonfrans formatında görüş keçirilib. Görüşdə İrana qarşı tətbiq edilən iqtisadi sanksiyaların aradan qaldırılması məsələləri müzakirə edilib. Bildirilib ki, sanksiyalar xalqın sosial vəziyyətini ağırlaşdırır, ona görə də Vyana danışıqlarında sanksiyaların ləğvi istiqamətində müsbət nəticə əldə etmək lazımdır. Xatırladaq ki, Vyanada Avropa İttifaqı, Çin, Rusiya, Almaniya, Böyük Britaniya nümayəndələri ilə danışıqlar aparan İranın xarici işlər nazirinin müavini Abbas Ərakçının və prezident Həsən Ruhaninin bəyanatları danışıqların konstruktiv şəkildə keçdiyini və sanksiyaların ləğvinin gözlənilən olduğunu deməyə əsas verir. Xatırladaq ki, ABŞ-ın keçmiş prezidenti Donald Tramp ölkəsini 2015-ci il sazişindən birtərəfli qaydada çıxardıqdan sonra Tehran üzərinə ABŞ sanksiyaları bərpa olunub. Lakin ABŞ-ın yeni prezidenti Co Bayden ABŞ-ı bu sazişə qaytarmaq istədiyini bildirib. Məsələ ilə bağlı İran prezidenti Həsən Ruhani qeyd edib ki, ölkəsi üzərindən ağır sanksiyaların qaldırılmasına yol açmalı olan danışıqlarda mümkün razılaşmanın hüdudları məlum olub. Ruhani ölkənin Neft Nazirliyində keçirilən tədbirdə bəyan edib ki, Avstriya paytaxtında davam edən danışıqlarda böyük addım atılıb və əsas razılaşma əldə olunub. O bidlirib ki, bu razılaşma İranın neft, gəmiçilik, sığorta və maliyyə sistemi üzərindəki ağır ABŞ sanksiyalarının qaldırılması ilə nəticələnməlidir. İran prezidentinin dediyinə görə, diplomatlar yekun razılaşmanın əldə olunmasından əvvəl hazırda “xırda məsələləri” müzakirə edirlər. Vyanada keçirilən danışıqlara sədrlik edən Avropa İttifaqının səfiri Enrik Mora bildirib ki, yekun razılaşmanın artıq uzaqda olmadığından xeyli əmindir. Başqa Avropa diplomatları da gələcək razılaşmanın cizgilərinin görünməyə başladığını, amma uğura indidən təminat verməyin mümkün olmadığını deyir. Çinin danışıqlardakı nümayəndəsi Vanq Qun da bildirir ki, razılaşma əldə edilməsinə hələ bir qədər məsafə qalır. Rusiya diplomatı Mixail Ulyanovsa sazişin əlçatan olduğunu bildirib. Onun sözlərinə görə, diplomatlar danışıqların gələn həftə davam etdirilməsi barədə razılığa gəlib. Şərhçilər bildirir ki, İranda iyunun 18-də keçiriləcək prezident seçkisində mötədil Ruhanını kimin əvəz edəcəyi həm də bu danışıqların nəticəsindən asılı olacaq.
Irana qarşı ABŞ sanksiyalarının dayandırılması bu ölkə iqtisadiyyatına, şübhəsiz ki, müsbət təsir edəcək. Bu isə bəzi parametrlər baxımından Azərbaycan üçün də əhəmiyyətlidir. Bu haqda danımazdan öncə qeyd edək ki, İran üçün hazırda prioritet məsələlərdən biri Azərbaycan üzərindən MDB məkanına ixrac məhsullarının həcmini artırmaqdır. İranın Gömrük İdarəsinin baş direktoru Mehdi Mirəşrəfi qeyd edir ki, ölkəsinin Avrasiya İqtisadi İttifaqına (Aİİ) daxil olan dövlətlərlə 2020-ci ildəki ticarət dövriyyəsinin həcmi 3 milyard 407 milyon dollara çatıb. O bildirib ki, əvvəlki illə müqayisədə ixracın həcmində 31, idxalın həcmində isə 69 faiz artım müşahidə edilib. Məsələnin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, Aİİ-yə daxil olan dövlətlərdən Rusiya və Belarusla İranın ixrac-idxal əməliyyatları Azərbaycan üzərindən həyata keçirilir. Bu ölkələrə ixrac və idxal olunan mallar Azərbaycan üzərindən daşınır.
İranın Gilan, Mazandaran və Ərdəbil vilayətlərində fəaliyyət göstərən ixracyönümlü müəssisələr məhsullarını Astara gömrük məntəqəsindən dünya bazarına çıxarır. İran Astarası ilə Azərbaycan Astarası arasındakı gömrük məntəqəsi hər iki dövlət üçün əhəmiyyətlidir. Buradan yalnız fərdi sahibkarların deyil, eləcə də iri şirkətlərin yükləri daşınır. İranın digər vilayətlərindən də Rusiya və Belarusa göndərilən məhsullar Astara gömrüyündən keçərək ixrac edilir. Lakin avtomobillərlə daşınan yüklərin həcmi az olur. Bu baxımdan “Şimal-Cənub” beynəlxalq nəqliyyat dəhlizinin əsas seqmentinlərdən biri olan dəmir yolu daha optimal və sərfəlidir. Söhbət Qəzvin-Rəşt-Astara (İran)-Astara (Azərbaycan) dəmir yolu xəttindən gedir. Bu yolun Qəzvin-Rəşt hissəsi hazırdır. Rəşt-Astara hissəsində isə işlər davam edir.
İran tərəfi sanksiyalarla üzləşdiyi üçün inşaat işləri ləng həyata keçirilir. Lakin artıq İranla ABŞ arasında tədricən dialoq bərpa edilir. Vyanada aparılan danışıqlar və rəsmi şəxslərin verdikləri bəyanatlar da bunu deməyə əsas verir. Bundan başqa, ABŞ İranın mühüm limanlarından olan Çabahar limanını da sanksiyalar siyahısına salmayıb ki, bu da Cənub-Şərqi Asiya ölkələri ilə Rusiya və Avropa arasındakı nəqliyyat əlaqəsinin yaranmasına imkan yaradıb. İstər Oman dənizi sahilindəki Çabahar, istərsə də Fars körfəzi sahilindəki Bəndər-Abbas limanına daxil olan yüklər istənilən halda “Şimal-Cənub” dəhlizinə daxil olan Qəzvin-Rəşt-Astara (İran)-Astara (Azərbaycan) dəmir yolu ilə Avropaya daşınacaq. Tranzit olaraq yüklərin Azərbaycan üzərindən daşınması ölkəmizə valyuta axınını təmin edəcək. Bununla yanaşı, bu yol Azərbaycanla İran arasındakı iqtisadi əlaqələrin inkişafına stimul verəcək. Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, İranın yalnız sərhədyanı regionları ilə deyil, digər vilayətləri ilə də iqtisadi-ticarət əlaqələri qurulacaq. Beləliklə, tranzit yükdaşımadan başqa, iki qonşu ölkə arasında idxal-ixrac əməliyyatlarının həcmi və dəyəri də artacaq.
İranın Gömrük İdarəsinin baş direktoru M.Mirəşrəfi yalnız İrandan ixrac olunan malların həcmini və dəyərini göstərib. Sözügedən dəmir yolu hazır olduqdan sonra isə tranzit daşımaların da həcmi dəfələrlə artacaq və Azərbaycan üzərindən Avropaya daşınacaq. Bir məqamı da qeyd etmək lazımdır ki, 44 günlük Vətən müharibəsi nəticəsində torpaqlarımızın azad olması regionda yeni reallıqlar yaradıb. Bu reallığa Zəngəzur dəhlizi də daxildir. Artıq Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Horadiz-Ağbənd dəmir yolu xəttinin təməlini qoyub və tikinti işləri aparılır. Bu yol Azərbaycanı Türkiyə və Avropa, eləcə də Rusiya ilə Türkiyəni nəqliyyat baxımından birləşdirəcək və yükdaşımalar Azərbaycan üzərindən həyata keçiriləcək. Bütün bu nəqliyyat dəhlizləri Azərbaycana mühüm iqtisadi dividendlər qazandıracaq.
Nahid SALAYEV
