“Azərbaycan xalqı 44 günlük Vətən müharibəsində göstərdiyi şücaəti, əzmkarlığı eyni dərəcədə İkinci Dünya müharibəsində də göstərib”
Mədəniyyət Nazirliyinin Respublika “Xatirə kitabı” redaksiyasının hazırladığı, faşizm üzərində Qələbənin 75 illiyi ilə əlaqədar olaraq xüsusi buraxılış - “Qələbə - 75” kitabı işıq üzü görüb.
“Xatirə kitabı” redaksiyasının baş redaktoru Nəzakət Məmmədova ilə görüşüb yeni çapdan çıxan “Qələbə - 75” kitabı ilə bağlı söhbət etdik.
- Nəzakət xanım, rəhbərlik etdiyiniz “Xatirə kitabı” Redaksiyasının xüsusi buraxılışı olan “Qələbə-75” çapdan çıxıb. Bilirik ki, bu layihə üzərində kollektiviniz çox böyük zəhmət çəkib.
- Bu il II Dünya müharibəsində faşizm üzərində Qələbənin 75 illiyidir. Bu Qələbədə Azərbaycanın da böyük rolu olub. Təkcə rəqəmlərə diqqət yetirsək, məncə, kifayət edər. Böyük Vətən müharibəsi başlayanda, yəni 1941-ci ilin statistikasına görə, Azərbaycanda əhalinin ümumi sayı 3,4 milyon nəfər idi. Buraya həm döyüş qabiliyyəti olan cavanlar və gənclər, həm əlillər, həm ahıllar, həm də qadın və uşaqlar daxil idi. 3,4 milyon nəfərdən 681 min nəfəri, o cümlədən, 10 min qadın orduya səfərbər olunmuşdu. Bunların tam yarısı, yəni 300 min nəfəri bir daha doğma yurduna qayıtmayıb. Onların arasında itkin düşənlər də, həlak olanlar da oldu. Ürəkyandırıcı faktdır.
Biz “Qələbə-75”i nəşr etməklə bu qələbənin qazanılmasında Azərbaycan xalqının həm ön, həm də arxa cəbhəhədə oynadığı misilsiz rolu göstərmişik.
- Bu mənada “Xatirə kitabı” xalqımızın qəhrəmanlıq irsini yerli və beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırırsınız.
- Azərbaycanın Ümummilli lideri Heydər Əliyev deyib: “Azərbaycan xalqı İkinci Dünya müharibəsində həm döyüş meydanlarında, həm də arxa cəbhədə əsl şücaət və əzmkarlıq nümunələri göstərmişdir. Müharibə başlanandan keçən qısa müddət ərzində Azərbaycan Respublikası ərazisində 87 qırıcı batalyon, 1124 özünümüdafiə dəstəsi təşkil edilmişdir”.
Məhz bu səbəbdən idi ki, müharibədə həlak olan və itkin düşən soydaşlarımızın xatirəsini əbədiləşdirmək üçün “Xatirə kitabı” redaksiyası yarandı.
1993-cü ildə ölkəmizdəki vəziyyət hər kəsə məlumdur, baş verən hakimiyyət çəkişmələri, siyasi böhran, torpaqlarımızın itirilməsi, ordumuzun başıpozuq halda olması və sair hadisələrin tüğyan etdiyi ağır vaxtlarda xalqımızın və dövlətimizin xilaskarı, Ümummilli liderimiz Heydər Əliyev hakimiyyətə gəldi. “Xatirə kitabı”na da ulu öndər nəfəs verdi. Bir məsələni qeyd edim ki, Heydər Əliyev hakimiyyətə gələndən sonra “Xatirə kitabı” öz fəaliyyətini qurdu. Həmin dövrdə Müstəqil Dövlətlər Birliyində “Xatirə kitabı”nın 1400 cilddə nəşr edilməsi təsdiq olunmuşdu, onun da 20 cildi Azərbaycanın payına düşmüşdü. Əlifba sırası ilə həmin cildlərə də 18-20 min insanın daxil edilməsi nəzərdə tutulurdu. “Xatirə kitabı”nın qanununu Heydər Əliyev özü yazıb. Heydər Əliyev o qanuna Qarabağ müharibəsində və müstəqilliyimiz uğrunda şəhid olanlarımızın ad və soyadının da bu cildliklərdə yer alması üçün əlavə bir bölmə daxil etdi. “Xatirə kitabı”nın ilk cildi 1997-ci ildə kiril əlifbası ilə nəşr olundu. Üçüncü cildin nəşri isə 2001-ci ilə düşdü. 2001-ci ildə isə əlifba dəyişdi, biz kiril əlifbasından latın əlifbasına keçdik. Biz bu kitabı A-dan Z-yə qədər yenidən işlədik və latın qrafikası ilə çap etdik. Burada İkinci Dünya müharibəsində həlak olan soydaşlarımızın ad və soyadları ilə yanaşı, Qarabağ müharibəsində, müstəqilliyimiz uğrunda canını fəda edən oğullarımızın, eləcə də Əfqanıstanda, Çernobılda, Polşa və Çexoslavakiyada həlak olan soydaşlarımızın da ad və soyadları ensiklopedik şəkildə əbədiləşdirildi.
“Xatirə kitabı”nı yaddaşımızın kitab abidəsi adlandırmaq da olar. Çünki onun yaradılmasında əsas məqsəd İkinci Dünya müharibəsində, məhəlli münaqişələrdə, Polşa, Çexoslovakiya, Macarıstan hadisələrində, Əfqanıstan müharibəsində, 20 Yanvar faciəsində, Xocalı soyqırımında, Qarabağ döyüşlərində, milli müstəqilliyimiz yolunda, torpaqlarımızın azad olunması uğrunda gedən döyüşlərdə həlak olmuş və itkin düşmüş soydaşlarımız haqqında çoxcildlik ensiklopediya hazırlamaqdır, bu istiqamətdə xeyli iş görmüşük və işlərimiz davam edir.
- Nəşr etdiyiniz cildlər arasında “Qələbə-75”in xüsusi yeri var. Burada nə qədər soydaşımızın, qəhrəmanımızın adı-soyadı, onlar barədə məlumatlar əksini tapıb?
- Azərbaycan xalqı 44 günlük Vətən müharibəsində göstərdiyi şücaəti, əzmkarlığı eyni dərəcədə də İkinci Dünya müharibəsində də göstərib. Bu müharibədə 10 min nəfər Azərbaycan qadını müxtəlif statuslarda iştirak edib. Onlar arasında tibb bacıları da olub, təyyarəçilər də. Azərbaycan xalqının arxa cəbhədəki misilsiz qəhrəmanlığı hər kəsə məlumdur. Bilirsiniz ki, İkinci Dünya müharibəsində Hitler gözünü Bakı neftinə dikmişdi. Təsəvvür edin ki, insanlarımız Qələbənin qazanılması üçün həm ön, həm də arxa cəbhədə böyük əzmkarlıqlar göstəriblər. Hətta elə kənd vardı ki, bir nəfər də olsun başı papaqlı qalmamışdı, hamısı müharibəyə getmişdi.
“Qələbə-75” i hazırlayıb çap etməkdə məqsədimiz bir daha İkinci Dünya müharibəsi kimi dəhşətli bir müharibədə qələbə qazanılmasında Azərbaycan xalqının necə böyük rol oynadığını sübut etmək idi.
Azərbaycanlı əsgər və zabitlər od-alov püskürən döyüş meydanlarında misilsiz şücaət göstərirdilər. Cəbhənin elə bir istiqaməti yox idi ki, həmvətənlərimiz orada iştirak etməsinlər. Azərbaycanlılardan ibarət 416-cı, 223-cü, 77-ci milli diviziyalar təşkil olunmuşdu. Bu diviziyalarda Azərbaycandan 121 nəfər soydaşımız böyük şücaət və qəhrəmanlıqlar göstərərək, SSRİ-nin ən yüksək fəxri adına - Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüşlər.
- “Qələbə-75”də Sovet İttifaqı qəhrəmanlarımızın hamısı haqqında məlumatlar öz əksini tapıbmı?
- Bu nəşrdə “Sovet İttifaqı Qəhrəmanı” adlı ayrıca bir bölüm var. Burada 121 nəfər Sovet İttifaqı qəhrəmanımızın siyahısı əks olunub. Bu dəfə yalnız onlar haqda qısa bioqrafik məlumat deyil, hər biri haqqında xüsusi məqalələr vermişik. Burada Sovet İttifaqı qəhrəmanlarımızın hər birinin keçdiyi həyat və qəhrəmanlıq dolu döyüş yolu haqda geniş bəhs olunur.
- Nəzakət xanım, səhv etmirəmsə, xüsusi buraxılışda Vətəndən uzaq, dünyanın müxtəlif ölkələrində dəfn edilən Sovet İttifaqı qəhrəmanlarımız və digər qəhrəman soydaşlarımız haqqında geniş məlumat vermisiniz. Onların izlərini axtarmısınız, tapmısınız. Bu çətin və məsuliyyətli işin öhdəsindən necə gəlirsiniz?
- İkinci Dünya müharibəsi hansı ölkədə gedibsə, orada azərbaycanlılar cəsarətlə, mərdliklə döyüşüblər. Müharibənin getdiyi elə bir ölkə yoxdur ki, orada soydaşlarımızın qəhrəmanlığının izləri olmasın. Hətta indiyə qədər bizə həmin ölkələrdən siyahılar gəlir, həmin siyahılarda müxtəlif ölkələrdə dəfn edilən qəhrəmanlarımız haqqında məlumatlar əks olunur. İnanın, 2004-cü ildə biz Almaniyadan bir məktub almışdıq. Çox təəccüb etdim, necə ola bilər ki, İkinci Dünya müharibəsində məğlub olan bir ölkədən qalib bir ölkəyə belə bir məktub gəlib və məktubu yazanlar öz ölkələrində dəfn edilən soydaşımızı bizə tanıtmaq istəyirlər. Bu özü də çox təəccüblü idi. Almaniyadan bizə orada dəfn edilən əsgərlərimiz haqqında məlumatları göndərmişdilər. Orada bir məzarlıq tapılmışdı və məzarlıqda dəfn edilənlər arasında azərbaycanlılar da vardı. Onlar bizə həmin siyahını göndərmişdilər. Demək olar ki, müharibə harada gedibsə, Rusiyadan, Belarusdan, Ukraynadan, bir sözlə, keçmiş SSRİ məkanından tutmuş, Avropa ölkələrinə qədər bizim qəhrəmanlarımızın məzarı var.
- Siz yalnız Azərbaycan vətəndaşı olan azərbaycanlıların izlərini axtarırsınız, yoxsa başqa respublikalardan İkinci Dünya müharibəsinə gedən soydaşlarımızın da izlərini axtarıb bu kitaba salmısınız?
- “Qələbə-75” adlı xüsusi buraxılışda Azərbaycanın İkinci Dünya müharibəsində iştirak etmiş qəhrəman övladları haqqında məlumatlar xüsusi araşdırılaraq verilib, Azərbaycanın Sovet İttifaqı qəhrəmanlarının həyatı və keçdiyi döyüş yolu haqqında məlumatlar Azərbaycan və rus dillərində öz əksini tapıb.
Kitabdakı faktlar ciddi tarixi resurslara əsaslanıb, müharibənin yaratdığı faciələr dolğun ifadəsini tapıb. Biz yalnız Azərbaycan vətəndaşları haqqında deyil, həm də Qərbi Azərbaycandan (Ermənistandan) (hazırda orada bir nəfər də olsa azərbaycanlı qalmayıb - N.M.), Gürcüstandan və digər respublikalardan İkinci Dünya müharibəsinə gedən bütün soydaşlarımız barəsində də axtarışlar aparmışıq və onların adlarını da daxil etmişik. Orada onlar üçün ayrıca bölüm var.
“Xatirə kitabı”nın yeni 5 cild hazırlanır. O biri kitablarda indiyə qədər çapa getməyən qəhrəmanlarımızın adları, soyadları gedəcək. Nəzərdə tutulan 5 cildin artıq 600 səhifəlik 1-ci cildi hazırdır. Belə nəzərdə tuturuq ki, hər cildə 18-20 min qəhrəmanımız haqqında məlumat daxil edək. Bilirsiniz ki, hər ölkənin “Xatirə kitabı” var və biz o kitablardan çox faydalanırıq. “Xatirə kitabı” yeganə məlumat bankıdır ki, burada şəhidlərin, əsir və girovların barəsində dəqiq məlumatlar yer alır. Bu yaxınlarda bizə Nazirlər Kabinetindən bir məktub gəlib, İkinci Dünya müharibəsindən üzü bəri həlak olan qəhrəmanlarımız, vətəndaşlarımız haqqında xüsusi bir portal yaratmaq, məlumat bankı kimi isə “Xatirə kitabı”ndan istifadə etmək istəyirlər. Hər bir soydaşımız, vətəndaşımız haqqında ayrıca məlumat bazası hazırlanacaq, onların hamısı barəsində informasiya o portala yerləşdiriləcək. Biz bu layihəni Milli Kitabxana ilə birgə hazırlayırıq. Bu olduqca mükəmməl bir iş olacaq. Çox istərdim ki, şəkillər əks olunsun. Bu şəkillərin də əldə olunmasında bizə Daxili İşlər Nazirliyi çox yaxından kömək etdi, sağ olsunlar. Bilirsiniz ki, biz əsir, itkin və girovlarla bağlı Dövlət Təhlükəsizliyi Xidməti ilə birgə 4 cildlik kitab layihəsi üzərində işləyirik, artıq o kitabın 2 cildi işıq üzü görüb, 3-cü cild üzərində işlər gedir. Bu cildlər Azərbaycan və ingilis dillərindədir, biz onu dünyanın müxtəlif ölkələrinə göndərmişik. “Qələbə-75”ə gəlincə isə biz bu kitabı bütün MDB ölkələrinə göndərmişik. Azərbaycan və rus dillərində nəşr olunub.
İradə SARIYEVA
