Aparılan hesablamalar göstərir ki, qarşıdakı 3 il ərzində dünyada nağdsız əməliyyatların həcmi 1 trilyon dolları keçəcək. Bu xüsusda "Business Insider Intelligence" nəşri yazır ki, bu, mobil və rəqəmsal texnologiyaların inkişafı sayəsində mümkün olacaq. Azərbaycanda da sözügedən istiqamətdə texnologiyaların inkişafı fonunda nağdsız ödənişlərin miqdarının əhəmiyyətli dərəcədə artması gözlənir.
Mərkəzi Bank da bildirir ki, rəqəmsal ödənişlərin genişlənməsi üzrə dövlət proqramının icrası nəticəsində nağdsiz dövriyyənin həcmi 14 milyard manatadək artacaq. Xatırladaq ki, bu proqram 2018-2020-ci illəri əhatə edir və bu istiqamətdə ölkədə 60-dan çox tədbirin keçirilməsi nəzərdə tutulub. Dövlət proqramının icrası nəticəsində nağd dövriyyənin həcminin74%-dən 40%-dək endirilməsi proqnozlaşdırılır. Amma o da faktdır ki, reallıqda bu istiqamətdə hələ zəruri addımlar atılmayıb. Yəni rəqəmsal ödənişlərin texnologiyalar, mobil telefonlar vastəsilə həyata keçirilməsi azdır. Hazırda ölkəmizdə nağdsız əməliyyatlar daha çox pos-terminallar vasitəsilə həyata keçirilir. Amma bu sahədə də vəziyyəti ürəkaçan saymaq olmaz. Əvvəla, belə cihazların sayına artım tempi istənilən səviyyədə deyil. Düzdü, cari ilin 3-cü rübündə pos-terminalların sayı 1381 ədəd artaraq 64 min 777 ədədə çatıb. İyun ayının sonunda POS-terminalların sayı 63 min 396 ədədədək düşmüşdü. Amma Mərkəzi Bankın statistikasına görə, hələ də ticarət və xidmət obyektlərində quraşdırılmış pos-terminalların sayı 2018-ci ilin sonu ilə müqayisədə 1333 ədəd, 2015-ci ilin sonu ilə müqayisədə isə 15 min 524 ədəd azdır. 2015-ci ilin sonunda ticarət və xidmət obyektlərində quraşdırılmış pos-terminalların sayı 80 min 301 ədədə çatmışdı. Sonradan sahibkarlar pos-terminallardan imtina etməyə başlamışdılar. Halbuki, hökumətin əsas məqsədi pos-terminalların sayının və beləliklə, nağdsız ödənişlərin miqdarının artırılmasıdır. Bu hal "kölgə iqtisadiyyatı"na da ciddi zərbə sayılır. Digər tərəfdən məlumdur ki, oktyabr ayının əvvəlinədək ölkədəki iri ticarət mərkəzləri, şadlıq evləri, şəbəkə marketlər, yanacaqdoldurma məntəqələri avtomobil və mebel satışı mərkəzləri elektron kassa sisteminə keçməlidir. Azərbaycanda bu kimi obyektlərin sayının on minlərlə olduğunu nəzərə alsaq, pos-terminalların sayının 1381 ədəd artması zəif artımdır.
Daha bir məqam isə plastik kartlarla bağlıdır. Ölkədə belə kartların artmına da pos-terminalların sayı uyğun deyil və çox azdır. 2019-cu il sentyabrın sonu üçün dövriyyədə olan bank kartlarının sayı 7,266 milyona çatıb, bu isə ötən il oktyabrın əvvəlindəki göstəricidən 909 min ədəd çoxdur. Bu ilin yanvar-oktyabr aylarında qeydə alınmış kart əməliyyatlarının həcmi 1,911 milyard manata çatıb, bu isə ötənilki göstəricilərdən 35,4% çoxdur. Lakin bank kartları ilə dövriyyənin artması əhalinin müxtəlif xidmət və məhsullara görə ödənişdə plastik pulqabılarıdan istifadəyə keçdiyi anlamına gəlmir. İl ərzində bank kartları ilə ticarət mərkəzlərində ödəniş edilməsi cəmi 10% artıb. Bunun səbəbi vətəndaşların görünməyən ödənişlərə etimadsızlığı və bir çox ticarət obyektlərinin Pos-terminaldan istifadə etmək istəməməsidir. Nəticə olaraq bu ilin avqustunda vətəndaşlar bankomatlardan 1,319 milyard manat çıxarıblar, bu da ötənilki göstəricilərdən 295 milyon manat çoxdur. Başqa sözlərlə, bank kartlarına gələn vəsaitin 69%-ni əhali nağdlaşdırır. "Mastercard"ın Azərbaycan üzrə meneceri Erdem Çakar isə bunu yolverilməz hal sayır: "Azərbaycanda hələ də bankomatdan pul çıxarıb marketdə ödəniş edənlər var. İnsanlar əvvəlcə marketlərin yanındakı bankomatların qarşısında, sonra isə içəridə - kassalarda növbə gözləyir. Bu isə əlavə vaxt itkisi deməkdir. Halbuki, ödənişləri birbaşa kartla etsələr, bankomatın qarşısında gözləməyə ehtiyac qalmaz. Onu da nəzərə almaq lazımdır ki, bəzən hansısa malın dəyəri, tutalım, 5 manat deyil, 4,73 manat edir və pulun qalığını almaq olmur. Nağdsız ödəniş etdikdə isə bu problem yaranmır”. Amma yuxarıda səslənən rəqəmlərdən göründüyü kimi, nağdsız dövriyyənin həcminin istənilən tempdə artması istiqamətində problemlər var. Ekspertlər hesab edir ki, vəziyyətdən çıxış yolu üçün həm pos-terminalların sayının sürətlə artması, həm də mobil telefonun köməyilə ödənişlərin həcminin çoxalması vacibdir. Sonuncu dükanlarda alışı pos-terminalın deyil, mobil telefonun köməyilə qiymətləndirməyə imkan verməlidir. Təkcə ötən ilin sonlarında ölkədə 10, 339 milyon mobil telefon abonenti olması qeydə alınıb. Bu, ölkə əhalisinin sayından çoxdur. Bu mənada, nağdsız ödənişlər üçüq mobil telefonlardan istifadə də vacib sayılır.
"MasterCard"ın biznesin inkişafı üzrə direktoru Hakan Tatlıcı da bunu mümkün sayır və qeyd edir ki, nağdsız dövriyyə üçün əsas vasitə sayılan pos-terminalların əldə olunması və onlardan istifadə edilməsi sahibkarlar üçün əlavə xərcdir: “Pos-terminalları iş adamlarına havayı vermək isə banklar üçün sərfəli deyil. Odur ki, “Mastercard” olaraq vəziyyətdən alternativ çıxış yollarını araşdırdıq. Müəyyən etdik ki, “Android” əməliyyat sisteminə malik mobil cihazların arxasındakı təmassız ara hissə təmassız kartlarla ödəniş etmək üçün istifadə edilə bilər. Təbii ki, bu, NFC (Near-Field Communication - Yaxın Məsafəli Əlaqə) ilə mümkündür. Bu da pos-terminallara olan ehtiyacı aradan qaldırar”. "MasterCard" rəsmisi dediyi sistemin necə işlədiyini də izah edib: "Vətəndaşın çalışdığı şirkət “Android” rejimində işləyən mobil əlavəsini telefona yükləyir, bankda qeydiyyatdan keçərək həmin mobil əlavəyə uyğun POS-ID alır. Bununla da, kartdan karta deyil, telefondan telefona ödəniş həyata keçirilir. Biz bu sistemi "Tap on Phone" adlandırmışıq. Hazırda Rusiyada "Sberbank", Türkiyədə "ENG Bank"la bu layihənin sınaqları həyata keçirilir. Türkiyədə təxminən 200 kiçik müəssisə bu sınaqlara qoşulub. Nəticələr uğurludur, amma ödənişin məbləği ilə bağlı limit var. Yəni müəyyən məbləği (Azərbaycanda 50 manatdır) keçən ödənişlər üçün şifrə daxil etmək lazımdır. Odur ki, pos-terminalsız yalnız həmin məbləğə qədər əməliyyat aparmaq mümkündür”.
Tahir TAĞIYEV
