Hey­dər Əli­yev və iq­ti­sa­di is­la­hat­lar

Döv­lət qu­ru­cu­lu­ğu mü­rək­kəb pro­ses­dir. Onun müx­tə­lif as­pekt­lə­ri möv­cud­dur. Bun­dan baş­qa, XX əs­rin 90-cı il­lə­rin­də qlo­bal miq­yas­da çə­tin və ma­hiy­yə­ti tam ay­dın ol­ma­yan geo­si­ya­si pro­ses­lər ge­dir­di. Müs­tə­qil­li­yi­ni ye­ni əl­də et­miş res­pub­li­ka­la­rın düz­gün in­ki­şaf yo­lu seç­mə­si bö­yük si­ya­si müd­rik­lik, zən­gin təc­rü­bə və stra­te­ji tə­fək­kür tə­ləb edir­di.

Hə­yat gös­tər­di ki, Hey­dər Əli­yev hə­min key­fiy­yət­lə­rə ma­lik olan na­dir şəx­siy­yət­dir. Azər­bay­ca­nın müs­tə­qil döv­lət ki­mi bü­tün sa­hə­lər­də əl­də et­di­yi uğur­lar bu fik­ri tam təs­diq edir. Dün­ya­nın in­ki­şaf et­miş öl­kə­lə­ri be­lə böh­ran­dan əziy­yət çək­di­yi bir za­man­da öl­kə­miz bö­yük nai­liy­yət­lər qa­za­nır. İq­ti­sa­diy­yat in­ki­şaf edir, cə­miy­yə­tin bü­tün sa­hə­lə­ri üz­rə is­la­hat­lar da­vam­lı hə­ya­ta ke­çi­ri­lir, de­mok­ra­tik tə­si­sat­lar da­ha da möh­kəm­lə­nir. Bü­tün bun­lar Hey­dər Əli­ye­vin iş­lə­yib ha­zır­la­dı­ğı döv­lət qu­ru­cu­lu­ğu kon­sep­si­ya­sı əsa­sın­da re­al­laş­dı­rı­lır.

Azər­bay­can xal­qı xoş­bəxt­dir ki, ona Hey­dər Əli­yev ki­mi müd­rik si­ya­si xa­dim rəh­bər­lik edib. Bu söz­lər dün­ya­nın bir sı­ra döv­lət baş­çı­la­rı­nın di­lin­dən də­fə­lər­lə səs­lə­nib. Bu bir hə­qi­qət­dir. Məhz bu da­hi in­sa­nın sə­yi nə­ti­cə­sin­də  Azər­bay­can dön­məz müs­tə­qil­li­yə, in­ki­şa­fa, tə­rəq­qi­yə qə­dəm qoy­du. O bü­tün hə­ya­tı­nı doğ­ma xal­qı­na sərf edən, mil­li döv­lət­çi­li­yin əsa­sı­nı qo­yan da­hi li­der idi.

Ötən əs­rin 90-cı il­lə­ri­nin or­ta­la­rın­dan baş­la­ya­raq məhz ümum­mil­li li­der Hey­dər Əli­ye­vin uzaq­gö­rən si­ya­sə­ti və gər­gin fəa­liy­yə­ti sa­yə­sin­də öl­kə­mi­zin so­si­al-iq­ti­sa­di in­ki­şa­fı is­ti­qa­mə­tin­də mü­hüm ad­dım­lar atıl­dı. Hə­ya­ta ke­çi­ri­lən is­la­hat­lar nə­ti­cə­sin­də sər­bəst ba­zar mü­na­si­bət­lə­ri­nə əsas­la­nan və so­si­al­yö­nüm­lü iq­ti­sa­di sis­te­min for­ma­laş­ma­sı, öl­kə­də möv­cud olan iq­ti­sa­di, tex­ni­ki-is­teh­sal və el­mi-tex­ni­ki po­ten­sia­lın fə­al su­rət­də tə­sər­rü­fat döv­riy­yə­si­nə cəlb olun­ma­sı, mil­li iq­ti­sa­diy­ya­tın dün­ya tə­sər­rü­fat sis­te­mi­nə sə­mə­rə­li şə­kil­də in­teq­ra­si­ya­sı tə­min edil­di. Azər­bay­can iq­ti­sa­diy­ya­tın­da da­vam­lı və di­na­mik in­ki­şaf mən­ti­qi­nə əsas­la­nan bu is­la­hat­lar, ma­hiy­yət eti­ba­ri­lə, in­ki­şa­fın ye­ni - Azər­bay­can mo­de­li­ni ya­rat­dı.

H.Əli­yev da­vam­lı so­si­al-iq­ti­sa­di in­ki­şa­fa na­il ol­maq üçün tə­ka­mül yo­lu ilə ye­ni iq­ti­sa­di sis­te­mə trans­for­ma­si­ya­nı və çox­mül­kiy­yət­li iq­ti­sa­diy­ya­tın for­ma­laş­ma­sı­nı tə­min et­di. Öl­kə­mi­zin po­ten­si­al im­kan­la­rı, mil­li mə­na­fe­lə­ri, xa­ri­ci döv­lət­lər­lə qar­şı­lıq­lı mü­na­si­bət­lə­ri, iq­ti­sa­di əmək­daş­lı­ğın yol­la­rı, qlo­bal iq­ti­sa­di meyl­lər, geo­si­ya­si re­al­lıq­lar və bu qə­bil­dən olan di­gər va­cib amil­lər nə­zə­rə alın­maq­la Azər­bay­ca­nın de­mok­ra­tik is­la­hat­lar plat­for­ma­sı­nı, in­ki­şa­fın mü­kəm­məl və özü­nü təs­diq edə bi­lə­cək is­ti­qa­mət­lə­ri­ni mü­əy­yən­ləş­dir­di. Özəl­ləş­dir­mə­nin hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­si sa­yə­sin­də iq­ti­sa­diy­ya­tın struk­tu­run­da cid­di key­fiy­yət də­yi­şik­lik­lə­ri baş ver­di və li­be­ral iq­ti­sa­diy­ya­tın for­ma­laş­ma­sı üçün əl­ve­riş­li şə­ra­it ya­ran­dı.

Məhz dün­ya miq­yas­lı ic­ti­mai-si­ya­si xa­dim H.Əli­ye­vin əmə­yi, qə­tiy­yə­ti, möh­kəm si­ya­si ira­də­si sa­yə­sin­də müa­sir Azər­bay­can döv­lə­ti qu­rul­du, öl­kə­miz dün­ya mə­ka­nın­da öz la­yiq­li ye­ri­ni tut­du.

Ulu ön­dər öl­kə­mi­zin gə­lə­cək in­ki­şaf kur­su­nu bö­yük uzaq­gö­rən­lik­lə ifa­də edib: "Bir Pre­zi­dent ki­mi mən Azər­bay­ca­nın iq­ti­sa­diy­ya­tın­da döv­lət si­ya­sə­ti­ni ar­tıq mü­əy­yən et­mi­şəm. Bu, is­la­hat­lar yo­lu­dur, is­la­hat­lar va­si­tə­si­lə is­teh­sa­lın ar­tı­rıl­ma­sı, in­ki­şaf et­di­ril­mə­si, mül­kiy­yə­tin özəl­ləş­di­ril­mə­si, özəl böl­mə­nin in­ki­şa­fı­na ge­niş yer ve­ril­mə­si, ba­zar iq­ti­sa­diy­ya­tı, in­san­la­ra sər­bəst­lik ve­ril­mə­si, sa­hib­kar­lı­ğa, tə­şəb­büs­kar­lı­ğa şə­ra­it ya­ra­dıl­ma­sı­dır. Bu, döv­lət si­ya­sə­ti­mi­zin əsas prin­sip­lə­ri­dir".

Hey­dər Əli­ye­vin si­ya­sə­ti nə­ti­cə­sin­də iq­ti­sa­diy­yat­da tə­nəz­zül ara­dan qal­dı­rıl­dı

Mə­lu­mat üçün qeyd edək ki, müs­tə­qil Azər­bay­ca­nın iq­ti­sa­di in­ki­şa­fın­da əvə­ze­dil­məz rol oy­na­yan H.Əli­ye­vin uğur­lu si­ya­sə­ti­nin baş­lı­ca is­ti­qa­mət­lə­ri­ni müx­tə­lif mül­kiy­yət for­ma­la­rı əsa­sın­da ya­ra­dı­lan iq­ti­sa­di sis­tem, ba­zar iq­ti­sa­diy­ya­tı­na ke­çid və dün­ya iq­ti­sa­diy­ya­tı­na in­teq­ra­si­ya təş­kil edib.

Apa­rı­lan uğur­lu, ar­dı­cıl və məq­səd­yön­lü si­ya­sət nə­ti­cə­sin­də ic­ti­mai-si­ya­si sa­bit­lik tə­min olu­nub, iq­ti­sa­diy­yat­da tə­nəz­zül təd­ri­cən ara­dan qal­dı­rı­lıb və bu­nun­la da Azər­bay­ca­nın iq­ti­sa­di in­ki­şa­fın­da ma­hiy­yət­cə ye­ni mər­hə­lə­nin tə­mə­li qo­yu­lub.

Sə­na­ye­nin in­ki­şa­fı­na önəm ve­rən mər­hum pre­zi­den­tin uğur­lu si­ya­sə­ti nə­ti­cə­sin­də həm sə­na­ye, həm də qey­ri-neft sek­to­ru in­ki­şaf edib.

H.Əli­yev kənd tə­sər­rü­fa­tı­nın in­ki­şa­fı­na da xü­su­si diq­qət ye­ti­rib. Bu­nun nə­ti­cə­sin­də res­pub­li­ka­da 40-dan çox nor­ma­tiv-hü­qu­qi akt qə­bul edi­lib, kənd tə­sər­rü­fa­tı məh­sul­la­rı­nın sa­tı­şın­da qiy­mət­lər tam sa­bit­lə­şib, id­xal-ix­rac əmə­liy­yat­la­rın­da bü­tün ma­neə­lər ara­dan qal­dı­rı­lıb.

1994-cü il sen­tyab­rın 20-də Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Döv­lət Neft Şir­kə­ti ilə dün­ya­nın apa­rı­cı öl­kə­lə­ri­nin (ABŞ, Bö­yük Bri­ta­ni­ya, Ru­si­ya, Tür­ki­yə, Nor­veç, Ya­po­ni­ya) neft şir­kət­lə­ri ("Amo­ko", BP, "Mak­Der­mott", "Yu­no­kal", "LU­Koyl", "Sta­toyl", "Ek­son", "Tür­ki­yə pet­rol­la­rı", "Pen­zoyl", "İto­çu", "Rem­ko", "Del­ta") ara­sın­da Xə­zər də­ni­zi­nin Azər­bay­can sek­to­run­da­kı "Azə­ri", "Çı­raq" və "Gü­nəş­li" ya­taq­la­rı­nın bir­gə iş­lən­mə­si və neft ha­si­la­tı­nın pay böl­gü­sü haq­qın­da fəa­liy­yət müd­də­ti 30 il olan mü­qa­vi­lə­nin im­za­lan­ma­sı ilə baş­la­nıb.

"Ba­zar iq­ti­sa­diy­ya­tı­na söy­kə­nən bir iq­ti­sa­di sis­tem for­ma­laş­dı­rıl­dı"

Mil­lət və­ki­li Ay­dın Hü­sey­nov bil­dir­di ki, Hey­dər Əli­yev bö­yük döv­lət xa­di­mi ola­raq döv­lə­tin ida­rə olun­ma­sı və han­sı yol­lar­la in­ki­şaf et­di­ril­mə­si­ni in­cə­lik­lə­ri­nə qə­dər bi­lir­di. Onun söz­lə­ri­nə gö­rə, mər­hum pre­zi­dent res­pub­li­ka­ya rəh­bər­lik et­di­yi bi­rin­ci dö­nəm­də Azər­bay­ca­nı SSRİ miq­ya­sın­da sə­na­ye və di­gər ba­xım­dan ən in­ki­şaf et­miş res­pub­li­ka­lar sı­ra­sı­na çı­xa­rıb: "Hal­bu­ki, Hey­dər Əli­yev bi­rin­ci ka­tib se­çi­lə­nə­dək Azər­bay­can ge­ri­də qal­mış aq­rar bir res­pub­li­ka ki­mi ta­nı­nır­dı. Biz bü­tün iq­ti­sa­di gös­tə­ri­ci­lə­rə gö­rə it­ti­faq öl­kə­lə­rin­dən ge­ri­də qa­lır­dıq. Yal­nız bir ne­çə gös­tə­ri­ci üz­rə Türk­mə­nis­ta­nı qa­baq­la­yır­dıq. 1969-cu il­dən son­ra­kı qı­sa müd­dət ər­zin­də isə Azər­bay­can bü­tün sa­hə­lər, xü­su­si­lə sə­na­ye üz­rə in­ki­şaf et­di və biz sə­na­ye res­pub­li­ka­sı­na çev­ril­dik. Azər­bay­ca­nın bü­tün sa­hə­lə­rin­də yük­sək nai­liy­yət­lər əl­də olun­du".

Həm­söh­bə­ti­miz qeyd et­di ki, H.Əli­ye­vin ha­ki­miy­yə­tə qa­yı­dı­şın­dan son­ra müs­tə­qil Azər­bay­can döv­lə­ti­nin bü­tün mə­na­lar­da sü­tun­la­rı möh­kəm­lə­nib, onun in­ki­şaf stra­te­gi­ya­sı də­rin şə­kil­də mü­əy­yən­ləş­di­ri­lib: "İlk növ­bə­də si­ya­si sa­bit­lik əl­də olun­du. Bu­nun­la pa­ra­lel ola­raq iq­ti­sa­di is­la­hat­la­ra baş­lan­dı. Ba­zar iq­ti­sa­diy­ya­tı­na söy­kə­nən bir iq­ti­sa­di sis­tem for­ma­laş­dı­rıl­dı, bu­nun qa­nun­ve­ri­ci­lik ba­za­sı ya­ra­dıl­dı. Xə­zər də­ni­zi­nin kar­bo­hid­ro­gen eh­ti­ya­tı­nın dün­ya ba­za­rı­na çı­xa­rıl­ma­sı üçün mü­hüm ad­dım­lar atıl­dı. "Əs­rin mü­qa­vi­lə­si" im­za­lan­dıq­dan son­ra öl­kə­yə çox bö­yük in­ves­ti­si­ya axı­nı baş­la­dı. Nə­ha­yət, 1995-ci il­də öl­kə iq­ti­sa­diy­ya­tın­da ilk də­fə iq­ti­sa­di ar­tım mü­şa­hi­də olun­du. Bu gün bi­zim əl­də et­di­yi­miz bü­tün iq­ti­sa­di və si­ya­si nai­liy­yət­lə­rin əsa­sın­da Hey­dər Əli­yev stra­te­gi­ya­sı da­ya­nır".

"Əs­rin mü­qa­vi­lə­si"nin im­za­lan­ma­sı in­qi­la­bi bir dö­nü­şün baş­lan­ğı­cı ol­du"

İq­ti­sad elm­lər dok­to­ru, pro­fes­sor Fik­rət Yu­si­fov he­sab edir ki, H.Əli­yev ötən əs­rin son­la­rın­da öl­kə iq­ti­sa­diy­ya­tı­nı tə­nəz­zül­dən xi­las edib: "Hey­dər Əli­yev 1993-cü ilin son­la­rı və 1994-cü ilin əv­vəl­lə­rin­dən eti­ba­rən dün­ya­da ge­dən si­ya­si və iq­ti­sa­di pro­ses­lə­rə pe­şə­kar ba­xış­la­rı ilə Azər­bay­can­da za­man­la səs­lə­şən ye­ni iq­ti­sa­di stra­te­gi­ya­nın əsa­sı­nı qoy­du. Öl­kə da­xi­lin­də si­ya­si çə­kiş­mə­lə­rin mə­ha­rət­lə ni­zam­lan­ma­sı, iq­ti­sa­diy­ya­tın hi­pe­rinf­lya­si­ya sə­viy­yə­si­nin ram edil­mə­si və onun son­ra­kı in­ki­şa­fı­nı tə­min edə bi­lə­cək qə­tiy­yət­li qə­rar­la­rın qə­bu­lu Hey­dər Əli­yev dü­ha­sı­nın uğur­la­rı idi.

Nef­tin qiy­mət­lə­ri­nin dün­ya ba­zar­la­rın­da 15-16 dol­lar ol­du­ğu bir dö­nəm­də Azər­bay­ca­nın dün­ya iq­ti­sa­di ba­za­rı­na çı­xı­şı­nı tə­min edən "Əs­rin mü­qa­vi­lə­si"nin im­za­lan­ma­sı isə in­qi­la­bi bir dö­nü­şün baş­lan­ğı­cı idi. Bu mü­qa­vi­lə Azər­bay­can iq­ti­sa­diy­ya­tı­nın son­ra­kı il­lər ər­zin­də­ki bən­zər­siz uğur­la­rı­nın tə­məl da­şı he­sab olun­ma­lı­dır. Ulu ön­də­rin rəh­bər­li­yi al­tın­da apa­rı­lan iq­ti­sa­di is­la­hat­lar və struk­tur is­la­hat­la­rı qı­sa za­man kə­si­yin­də öl­kə­də iq­ti­sa­diy­ya­tın bü­tün sa­hə­lə­ri­nin, o cüm­lə­dən, sa­hib­kar­lı­ğın for­ma­laş­ma­sı­na güc­lü tə­kan ver­di".

Qeyd edək ki, H.Əli­yev Ba­kı-Sup­sa kə­mə­ri­nin işə sa­lın­ma­sı­na, ey­ni za­man­da "Əs­rin mü­qa­vi­lə­si" çər­çi­və­sin­də ha­sil olu­na­caq əsas nef­tin nəq­li üçün "Ba­kı-Tif­lis-Cey­han" neft kə­mə­ri­nin in­şa edil­mə­si üz­rə da­nı­şıq­la­rın in­ten­siv­ləş­di­ril­mə­si­nə na­il olub. 2003-cü il­də kə­mə­rin ti­kin­ti­si­nə baş­la­nıb. Bu yol­da bir sı­ra ma­neə­lə­rə bax­ma­ya­raq, onun seç­di­yi yol uğur­lu olub və Azər­bay­can nef­ti­nin dün­ya ba­za­rı­na çı­xa­rıl­ma­sı re­al­lı­ğa çev­ri­lib.

H.Əli­yev Azər­bay­can qa­zı­nın dün­ya ba­zar­la­rı­na çı­xa­rıl­ma­sı üçün nə­zər­də tu­tu­lan və re­gio­nun ki­fa­yət qə­dər əhə­miy­yət­li la­yi­hə­si he­sab olu­nan Ba­kı-Tif­lis-Ər­zu­rum qaz kə­mə­ri­nin də tə­mə­li­ni qo­yub.

Mər­hum pre­zi­den­tin gə­lə­cək üçün nə­zər­də tut­du­ğu iq­ti­sa­di ide­ya­lar ar­tıq ger­çək­lə­şib, bü­tün mə­na­lı hə­ya­tı­nı öz xal­qı­na bəxş edən si­ya­si və döv­lət xa­di­mi ki­mi zən­gin fəa­liy­yə­ti Azər­bay­can xal­qı­nın ta­ri­xin­də də­rin iz bu­ra­xa­raq əsl döv­lət ida­rə­çi­li­yi mək­tə­bi­nə çev­ri­lib. Azər­bay­can xal­qı­nın hə­lə ne­çə-ne­çə nəs­li bu bö­yük mək­təb­dən, H.Əli­ye­vin zən­gin si­ya­si ir­sin­dən öl­kə­mi­zin in­ki­şa­fı, xal­qı­mı­zın ri­fa­hı na­mi­nə fay­da­la­na­caq.

Gü­nel CƏ­Lİ­LO­VA

Ya­zı İq­ti­sa­diy­yat Na­zir­li­yi tə­rə­fin­dən KİV nü­ma­yən­də­lə­ri ara­sın­da elan edil­miş ya­ra­dı­cı­lıq mü­sa­bi­qə­si­nə təq­dim olu­nur.