Çin dünyəvi neft tələbatını "öldürür"...

Tarix: 26.08.2015 / 03:26
Bölmə: İqtisadiyyat

Qlobal iqtisadi böhranın yeni təhlükəli mərhələsi başlaya bilər

Son aylar dünya maliyyə bazarlarında müşahidə olunan proseslər barədə ekspertlər həyəcan təbili çalır. Hesab olunur ki, baş verənlər yeni qlobal iqtisadi böhranın göstəriciləridir. Neftin qiymətinin düşməsi fonunda dolların məzənnəsi yüksəlir, investorlar isə ABŞ Federal Ehtiyat Sisteminin uçot dərəcəsini artırmasını gözləyir. Belə olan şəraitdə bunu yeni iqtisadi böhranın başlanğıcı kimi də qiymətləndirmək olar.

Hazırda qlobal miqyasda iqtisadi artımın zəifləməsi, borclanmanın artması, rəqabəti dəstəkləmək məqsədi daşıyan düşünülmüş devalvasiyalar, maliyyə risqlərinin şişirdilməsi və digər məqamlar mövcud problemləri daha da dərinləşdirir. Məhz belə bir vaxtda Çində iqtisadi artımın zəifləməsi ilə bağlı narahatlıqlar dünya boyu səhm indekslərinin çöküşünə və neft qiymətlərinin daha da ucuzlaşmasına yol açıb. ABŞ-ın aparıcı səhm birjası "Dow" 5 faiz dəyərini itirib. Asiyada Şanxay səhm birjası 8 faiz, Yaponiyanın "Nikkey" indeksi 4 faiz, Honq Konq birjası isə 5 faiz itirib. Avropanın aparıcı səhm birjaları dəyərlərinin təqribən 4 faizini itirib. Əmtəə qiymətləri də ucuzlaşıb. Bunların sırasında neft dəyərinin 4 faizdən çoxunu itirərək son altı ildə ən aşağı səviyyəyə düşüb.

Xatırladaq ki, illər boyu Çinin çiçəklənən iqtisadiyyatı əksər birjalarda qalxımla müşayiət olunub. Lakin bir-birinin ardınca iqtisadi şoklar, milli pul vahidi olan yuanın qəfil devalvasiyası investorların dünyanın ikinci ən iri iqtisadiyyatına inamını sarsıdıb. Hesab olunur ki, daha ləng inkişaf edən iqtisadiyyat bir çox sahələrdə daha az enerjiyə ehtiyac duyacaq, eyni zamanda investorlar üçün imkanlar məhdud olacaq. "The Wall Street Journal" qəzeti yazır ki, investorlar Çin hökumətinin səhm birjalarındakı itkilərin qarşısını almaq üçün əlavə addımlar atmamasından məyus olub. Neftin sürətlə dəyərdən düşməsi isə böhranı daha da tətikləyir. Vəziyyət hələ neftə görə bir müddət də pisləşəcək. Qeyd edək ki, neftin yüksək qiyməti fonunda ondan gələn böyük pullar büdcənin maliyyələşdirilməsinə, ticarət kəsirinin örtülməsinə və bütün dünyada faizlərin aşağı səviyyədə qalmasına kömək edirdi. Neftin ucuzlaşması ilə isə ölkələrin bir qədər nağd vəsait əldə etməsi üçün investorlar xarici aktivlərini satmağa başlayacaq. Bu da, öz növbəsində, bütün dünyada aktivlərin ucuzlaşmasına və faiz dərəcələrinin artmasına səbəb olacaq. Nəhayət, zəif iqtisadi artım, aşağı inflyasiya və siyasi problemlər, xüsusilə də Avropada qiymətli kağızlar bazarının stabilliyinin pozulmasına gətirib çıxaracaq.

Ümumiyyətlə, neftin qiymətlərinin ucuzlaşması son 6 aydır ki, davam edir. Qiymətlərin düşməsinə əsas səbəb son aylarda İranla Qərb ölkələri arasında razılığın əldə edilməsidir. Qeyd olunduğu kimi, Çində iqtisadi böhran da neftə tələbatı azaldıb. Beynəlxalq ekspertlər neft qiymətlərinin qarşıdan gələn aylarda da təzyiq altında olacağını bildirir. Onların fikrincə, yay avtomobil səyahətləri mövsümünün başa çatması ilə neftə tələbat daha da azalacaq. Lakin problem təkcə neftdən qaynaqlanmır. "Economist Intelligence Unit" (EIU) qurumu son 2 ildə biznes mühitini əhəmiyyətli dərəcədə sarsıda biləcək ümumi 5 təhlükənin siyahısını hazırlayıb. Hesab olunur ki, son illərdə dünyada terrorçu təşkilatların say artımı da iqtisadiyyatda böhrana yol açır. Bildirilir ki, getdikcə daha da güclənən terror təşkilatları dünya iqtisadiyyatının stabilliyini pozur. Böhrana yol açan digər məqam ölkələrin apardığı pul siyasətidir. EIU mütəxəssislərinin fikrincə, ölkələrin apardığı pul siyasəti valyutanın qeyri-stabilliyini ən yüksək həddə çatdıracaq. O da bildirilir ki, Ukraynadakı vəziyyət soyuq müharibə dövründəki gərginliyi yenidən yaşadacaq. EIU bununla bağlı bildirib ki, cəmi 1 il ərzində Rusiya ilə Qərb arasındakı münasibətlər soyuq müharibədən dərhal sonrakı səviyyəyə çatıb. Bu yaxınlarda Avropa İttifaqı (Aİ) bu ilin iyul ayında müddəti başa çatan sanksiyaların vaxtını uzadıb. Rusiya rəsmi olaraq hər hansı cavab tədbiri görməsə də, artıq Qərb ölkələrindən idxal edilən məhsulları məhv etməyə başlayıb. Hesabatda bu vəziyyət belə izah edilir: "Hətta Rusiya buna qarşılıq olaraq hər hansı tədbir görməsə də, bu ölkə ilə Qərb arasında ticarət əlaqələrinin zəifləməsi Rusiya iqtisadiyyatına ciddi zərbə vuracaq. Eyni zamanda, Mərkəzi və Şərqi Avropada istehsal sənayesinin sürətini azaldacaq." EIU resursların qiymətinin düşməsi və Çinin investisiya problemlərinin təhlükəlilik dərəcəsini də yüksək qiymətləndirib. Qeyd edilir ki, bu problemlər inkişafda olan bazarların vəziyyətini getdikcə pisləşdirəcək. Ümumiyyətlə, Çin iqtisadiyyatının inkişafının zəifləməsi, qiymətli kağızlar bazarında qiymətlərin düşmə ehtimalı bir çox mütəxəssisləri narahat edir. O da vurğulanır ki, Qərb istehsalçılarının və satıcılarının inkişaf etməkdə olan ölkələrdə istehlak səviyyəsindən artan asılılığını nəzərə alaraq demək olar ki, bazarlardakı uzunmüddətli durğunluq Avropa və ABŞ iqtisadiyyatına ciddi zərbə vuracaq. Bu təsir əvvəlki onilliklərlə müqayisədə daha çox hiss ediləcək. Hər halda, qarşıdakı dövrdə dünya iqtisadiyyatını böyük problemlər gözləyir.

Tahir TAĞIYEV