Gürcüstandan sonra Azərbaycan qardaş Türkiyənin də enerji bazarında dominant mövqeyə yüksəlməkdədir. Söhbət burada həm neft, həm də qaz bazarından gedir. Xatırladaq ki, Azərbaycan hər iki ölkədə neft və qaz sahəsində genişmiqyaslı işlər görüb. Məsələn, məlumdur ki, Azərbaycan Gürcüstanın əsas təbii qaz tədarükçüsü olaraq qalır. Belə ki, ötən il müxtəlif müqavilələr əsasında Gürcüstana idxal olunan təbii qazın 93%-i Azərbaycanın payına düşüb.
Bundan başqa, Azərbaycan Gürcüstanın neft bazarında da hazırda dominant mövqedədir. Türkiyədə də Azərbaycanın mövqelərinin sürətlə güclənməsi müşahidə edilir. Cari ilin ilk rübünün yekunları Azərbaycanın qardaş ölkənin qaz bazarında artıq lider mövqedə olduğunu göstərir. Türkiyənin Enerji Bazarını Tənzimləmə Təşkilatının səsləndirdiyi məlumatlar da bunu təsdiq edir. Qurumun məlumatına əsasən, təkcə mart ayında Türkiyə Azərbaycandan 924 milyon kubmetr təbii qaz idxal edib. Bildirilir ki, martda Türkiyənin Azərbaycandan idxal etdiyi qazın həcmi fevral ayı ilə müqayisədə 65 milyon kubmetr artıb. Azərbaycan martda Türkiyənin ən çox qaz idxal etdiyi ölkələr sırasında ilk yerdə qərarlaşıb. Bu ilin yanvar-mart aylarında Türkiyə Azərbaycandan 2 milyard 728 milyon kubmetr təbii qaz alıb. Qeyd edək ki, keçən il qardaş ölkənin Azərbaycandan təbii qaz idxalının həcmi 9 milyard 593 milyon kubmetr təşkil edib. Cari ilin sonunda bu rəqəmin daha yüksək hədlə ifadə olunması gözlənir.
Türkiyə Azərbaycan təbii qazını Cənubi Qafqaz Boru Kəməri (CQBK) və TANAP-la idxal edir. Xatırladaq ki, Cənubi Qafqaz Boru Kəməri 2006-cı ilin sonlarında istismara verilib, hazırda Azərbaycan Gürcüstan və Türkiyəyə “Şahdəniz” təbii qazını çatdırır. 2018-ci il iyunun 12-də Əskişəhərdə istifadəyə verilən TANAP qaz kəməri ilə Türkiyəyə ilk qaz həcmlərinin nəqli, planlaşdırıldığı kimi, həmin il iyunun 30-da başlayıb. TANAP boru kəməri ötən il iyulun 1-dən etibarən Azərbaycan təbii qazının Avropaya nəql edilməsi üçün hazır vəziyyətə gətirilib. TANAP-la bu il 4 milyard kubmetr, 2021-ci ildə isə 6 milyard kubmetr Azərbaycan təbii qazı Türkiyəyə nəql ediləcək. TANAP boru kəmərinin ikinci fazası isə keçən il noyabrın 30-da istifadəyə verilib. Cari ilin yanvar-aprel aylarında TANAP boru kəməri ilə Türkiyəyə 1,3 milyard kubmetr təbii qaz göndərilib. İstismara veriləndən bu il mayın 1-dək isə TANAP-la Türkiyəyə 5,1 milyard kubmetrdən çox qaz nəql edilib.
Hazırda Türkiyə ən əlverişli şərtlərlə qazı məhz Azərbaycandan alır. Bu fonda idxal qaz həcminin daha da artması gözlənir. Bu isə o deməkdir ki, Azərbaycan Türkiyənin qaz bazarında liderliyini daha da gücləndirəcək. STAR Neft Emalı Zavodu və Türkiyənin ilk neft-kimya zavodu olan “Petkim” şirkəti hesabına Azərbaycan qardaş ölkədə mövqelərini daha güclü hala gətirir. Xatırladaq ki, Azərbaycan STAR-a 6,3 milyard dollar həcmində sərmayə qoyub. Zavodda ildə 10 milyon ton xam neftin emalı mümkündür. SOCAR 2008-ci ildə Türkiyənin ilk neft-kimya zavodu olan “Petkim” şirkətinin səhmlərinin 51 faizini 2,04 milyard dollara alıb. Ötən illər ərzində “Petkim”ə 800 milyon dollaradək investisiya qoyulub. Bundan başqa, SOCAR-ın Türkiyədə inşa edəcəyi yeni neft-kimya kompleksi 2024-cü ildə istifadəyə veriləcək. STAR zavodunun baş direktoru Mesut İlter bildirib ki, artıq qiymətləndirmə və mühəndislik işləri başlayıb:“Təxminən 1,8 milyard dollarlıq investisiya nəzərdə tutulur. 2020-ci ilin sonu 2021-ci ilin əvvəlində zavodun inşasına başlanması gözlənir. Hədəfimiz zavodun tikintisini 2024-cü ildə başa çatdırmaqdır. Bu zavod sayəsində Türkiyənin saf tereftal turşusu (PTA) idxalı sıfıra enəcək. Hazırda “Petkim” Türkiyənin neft-kimya məhsuluna tələbatının 18 faizini ödəyir. Bu sərmayə ilə həmin nisbət 40 faizədək artacaq”. “Petkim”in baş direktoru Anar Məmmədov məsələ ilə bağlı bildirir: “Beynəlxalq ticarətdə və iqtisadiyyatda böyük bir bazar olan Türkiyədə neft və kimya məhsullarına olduqca böyük tələbat var. Türkiyənin ilk və yeganə neft-kimya zavodu olan “Petkim” bu gün qardaş ölkənin neft və kimya məhsullarına olan tələbatının 18 faizini təmin edir. Türkiyə tələbatın qalan hissəsini isə idxal edir. Bu onu göstərir ki, hazırda Türkiyədə 4 əlavə “Petkim” məhsullarına yetəcək bazar mövcuddur. Türkiyə bazarının böyüklüyünü nəzərə aldıqda, bu sərmayələrin nə qədər rasional və Azərbaycan üçün əhəmiyyətli olduğunu görərək. Bu sərmayələrin yatırılmasının ikinci ən vacib tərəfi isə Türkiyənin coğrafi mövqeyidir. Üç tərəfdən dənizlərlə əhatə olunan Türkiyə beynəlxalq bazarlara çıxa bilmək üçün ən stabil, etibarlı və iqtisadi cəhətdən əlverişli ölkədir. Bu baxımdan Türkiyəyə yatırılan bu investisiyalar Azərbaycanın iqtisadi və siyasi baxımdan daha da güclənməsi üçün olduqca vacibdir”. Onun sözlərinə görə, dünyada uğurlu neft və kimya müəssisələri neft emalı zavodları ilə inteqrasiyalı şəkildə fəaliyyət göstərən müəssisələrdir:“Türkiyədə neft emal məhsullarına olan tələbatın çox böyük həcmdə olması və qardaş ölkənin bu məhsulları xaricdən idxal etməsi STAR zavodunun burada inşasının nə qədər önəmli olduğunun göstəricisidir. STAR NEZ-in “Petkim”lə inteqrasiya şəklində uğurlu bir formada fəaliyyət göstərməsi bir daha göstərir ki, “Petkim”ə investisiya qoyulması nə qədər uzaqgörən bir qərarın nəticəsidir”. Bütün bunlar, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, həm də Azərbaycanın Türkiyənin enerji bazarında mövqelərini daha da gücləndirir.
Ramil QULİYEV
