Dünya iqtisadiyyatında yaranan son vəziyyət indi, əksər ekspertlərin fikrincə, yeni qlobal böhranın yaşana biləcəyini qətiyyən istisna etmir. Çünki koronavirus infeksiyasının yayılması qlobal iqtisadi artımın sürətini əhəmiyyətli dərəcədə azaldıb və görünən odur ki, bu proses hələ müəyyən müddət davam edəcək.
Hazırda dünya iqtisadiyyatının artım tempi aşağı düşür, maliyyə sektoru çətin vəziyyətə yuvarlanır, aktivlərin dəyəri azalır. Nəqliyyat və daşımalara qoyulmuş məhdudiyyətlərə görə dünya ölkələrinin yanacağa, başqa sözlə, neftə tələbatı xeyli azalıb və bu hal da qiymətləri aşağı salır. Ekspertlər hesab edir ki, qarşıdakı bir neçə ay ərzində vəziyyət indiki şəkildə davam edərsə, yeni qlobal maliyyə böhranı qaçılmaz olacaq. Bu hal, xüsusən də maliyyə və səhm sektoruna ciddi təsir göstərməkdə davam edir.
Aparılan araşdırmalar həm də bu qənaətə gəlməyə əsas verir ki, bir çox ölkələrdə milli valyutalar da dəyər itirməkdə davam edəcək. Bura Azərbaycana qonşu ölkələr də aid edilir. Yaranmış durumda məhşur “Bloomberg” agentliyi milli valyutaların gələcəyi ilə bağlı maraqlı təhlil hazırlayıb. Həmin təhlildə qeyd olunur:“İnkişaf etməkdə olan bazarların valyutaları 30%-ə qədər ucuzlaşma ilə üzləşəcək. ABŞ-ın səhmləri də, qlobal maliyyə böhranında olduğu kimi, kronavirusa görə ucuzlaşma dalğasına məruz qalacaq. İnkişaf etməkdə olan ölkələrin valyutalarında əhəmiyyətli satış enişlərini nəzərə alaraq, dollar rublla müqayisədə 30%, Çili pesosu ilə müqayisədə 23% daha da güclənə bilər və itkinin 50%-ə qədər artması gözləniləndir. Bunun əksinə, ABŞ valyutasının Çin yuanına qarşı cəmi 1% üstünlük əldə etməsi ehtimalı var. Təhlillər cari hesab kəsirləri və nisbətən likvid maliyyə bazarları olan ölkələrin valyutalarının dolların möhkəmliyinə ən həssas olduğunu göstərir. Bunlara Cənubi Afrika, İndoneziya və Hindistanla yanaşı, Latın Amerikasındakı bir sıra dövlətlərin milli valyutaları daxildir. Bunun əksinə olaraq, profisiti olan ölkələrin, yəni Tailand və Tayvanın valyutaları möhkəmlənəcək. Rublun mövqeyi sarsılacaq. Rusiyada cari hesabın profisiti olsa da, qlobal iqtisadiyyatdakı eniş və neftin qiymətində sürüşmə ilə bağlı valyutası ağır itkilərə məruz qalır. Tədqiqata daxil olan 17 cütlük arasında Türkiyə lirəsinin dollara qarşı ən böyük potensial enişə məruz qalacağı təsbit edilib, lakin səlahiyyətlilər dəyişdirmə əməliyyatlarına girişi məhdudlaşdırdıqdan sonra valyuta ticarətinin sərbəstliyi azalıb. Koronavirusun amansız yayılması və neft qiymətlərində eniş nəticəsində dollar Çili pesosu ilə müqayisədə 20%, rubla qarşı isə 18% güclənib. İnkişaf etməkdə olan bazarların valyutaları artıq qan axıtsa da, daha çox itki verə bilərlər”. Qonşularımızdan Rusiya və Türkiyə ilə yanaşı, Gürcüstan və İran milli valyutaları da dəyər itirir. Gürcüstanda dolların milli valyuta olan lariyə münasibətdə bahalaşması davam edir. Son 5 ildə dollar ilk dəfə olaraq 3 larini keçib. İranda devalvasiya qeydə alınır. Ermənistanda hökumətin milli valyutanı sabit saxlamaq üçün imkanları yoxdur. Özü də bütün bunlar ABŞ-ın dolları ucuzlaşdırmağa çalışdığı bir vaxtda qeydə alınır. Hadisələrin inkişaf axarı göstərir ki. regionda ən dayanıqlı valyuta qismində manat çıxış edir. Azərbaycanın iqtisadi siyasəti və valyuta siyasəti manatın dayanaqlı həddə qalmaqda davam edəcəyini göstərir. Bunu Milli Məclisin deputatı, iqtisadçı Vüqar Bayramov da xüsusi olaraq vurğulayır. O xatırladır ki, Mərkəzi Bank mövcud ehtiyatlarla dollara olan tələbatı ödəmək imkanına malikdir:“ABŞ Federal Ehtiyat Sistemi tərəfindən uçot dərəcəsinin aşağı salınması da Azərbaycan manatına təsir etməyəcək. Federal Ehtiyat Sisteminin uçot dərəcəsini aşağı salması daha çox ABŞ-ın ixrac imkanlarının genişləndirilməsi və səbət valyutalarının dəyərinin artmasının qarşısının alınması məqsədilə qəbul edilib. Bu qərarın qəbul edilməsi həm də ABŞ dollarının səbət valyutalarına nisbətdə möhkəmlənməsi məqsədi güdür. Təbii ki, bu məsələdə dünyanı öz ağuşuna alan koronavirusun rolu böyükdür. ABŞ dollarla bağlı məzənnəni qoruyub saxlamaq üçün bu addımı atmağa məcbur olub. Çünki dolların möhkəmlənməsi ABŞ-ın ixrac imkanlarına mənfi təsir göstərir. ABŞ dollarında ucuzlaşmalar gözlənilmir, amma səbət valyutasına münasibətdə ABŞ dollarının məzənnəsində müəyyən dəyişikliklər olacaq”.
Deputat qeyd edib ki, Federal Ehtiyat Sistemi tərəfindən uçot dərəcəsinin aşağı salınması Azərbaycan bazarına ancaq psixoloji təsir göstərə bilər:“Prinsip etibarilə ABŞ dollarının dünya bazarında ucuzlaşması inkişaf etməkdə olan ölkələrin valyutaları üçün cəlbedicidir. Bu da həmin ölkələrdə valyutaya təsirin minimallaşdırılmasına gətirib çıxarır. FES-in uçot dərəcəsini aşağı salmasının Azərbaycanın milli valyutası üçün elə bir təhlükəsi yoxdur. Bu kontekstdə Mərkəzi Bankda manatın dollara nisbəti növbəti dövlərdə də sabit qalacaq. Düzdür, neftin qiymətinin aşağı düşməsi ilə əlaqədar təbii olaraq dollara tələbat artıb. Bu hal nəinki Azərbaycanda, eləcə də Rusiya və Qazaxıstanda müşahidə olunur. Növbəti dövrlərdə manatın məzənnəsi ilə bağlı açıqlama Mərkəzi Bank tərəfindən veriləcək. Mərkəzi Bank mövcud məzənnəni qoruyub saxlamaq, dollara olan tələbi növbəti dövrlərdə ödəmək niyyətindədir”.
Digər ekspertlər də bu qənaətdədir ki, böyük valyuta ehtiyatları və Neft Fondunun cari il ərzində təxminən 5 milyard dolları manata çevirmək öhdəliyi də milli valyutanın sabitlyinə təminatdır.
Ramil QULİYEV
