Donald Trampın müharibənin 3-4 həftə davam edə biləcəyi ilə bağlı fikri və Pit Heqsetin bunun 8 həftəyə qədər uzana biləcəyi barədə ehtimalı əslində təkcə zaman proqnozu deyil, həm də siyasi mesajdır. Müharibənin müddəti ilə bağlı fərqli yanaşmalar həm informasiya müharibəsinin tərkib hissəsidir, həm də ictimai rəyə və beynəlxalq tərəfdaşlara ünvanlanmış siqnaldır. Qısa müddət perspektivi güc və nəzarət təsiri yaradırsa, daha uzun müddət ehtimalı risklərin və qeyri-müəyyənliyin qəbul edildiyini göstərir.
Müharibənin uzanması məsələsi strateji baxımdan daha mürəkkəbdir. Qısa müddətli hərbi əməliyyatlar adətən sürətli nəticə, siyasi xal qazanmaq və daxili auditoriyaya “qətiyyətli liderlik” görüntüsü vermək məqsədi daşıyır. Lakin əməliyyatlar planlaşdırılandan artıq çəkərsə, bu həm iqtisadi, həm sosial, həm də diplomatik sahədə zəncirvari təsirlər yaradır. Enerji bazarları reaksiya verir, investor inamı azalır, regionda təhlükəsizlik arxitekturası sarsılır.
İran üçün müharibənin uzanması müəyyən hallarda taktiki üstünlüklər yarada bilər. Uzunmüddətli qarşıdurma beynəlxalq diqqətin parçalanmasına, Qərb daxilində fikir ayrılıqlarının artmasına və sanksiya mexanizmlərinin effektivliyinin zəifləməsinə səbəb ola bilər. Bundan əlavə, zaman faktoru daxili siyasi mobilizasiyanı gücləndirmək və “mühasirə altında ölkə” heykayəsi formalaşdırmaq üçün istifadə oluna bilər. Lakin bunun əks tərəfi də var: iqtisadi təzyiq dərinləşə, sosial narazılıq arta və resurs çatışmazlığı kəskinləşə bilər.
Avropa Birliyi üçün isə uzanan müharibə daha çox struktur risklər yaradır. Enerji təhlükəsizliyi, inflyasiya, qaçqın axını və müdafiə xərclərinin artması AB ölkələrinin iqtisadi balansına təsir göstərə bilər. Bununla belə, böhran şəraiti bəzən inteqrasiyanı sürətləndirir, ortaq təhlükəsizlik siyasətinin güclənməsinə və müdafiə sənayesinin inkişafına təkan verir. Yəni qısamüddətli iqtisadi çətinliklər uzunmüddətli institusional möhkəmlənmə ilə əvəzlənə bilər.
Burada əsas məqam ondan ibarətdir ki, müharibənin uzanması nadir hallarda bir tərəfin açıq maraqlarına tam uyğun olur. Daha çox qeyri-sabitlikdən faydalana bilən aktorlar - məsələn, enerji bazarında alternativ oyunçular və ya regional təsir dairəsini genişləndirmək istəyən qüvvələr situasiyadan nisbi üstünlük əldə edə bilər. Amma birbaşa qarşıdurmada iştirak edən tərəflər üçün hər əlavə həftə əlavə maliyyə, siyasi və humanitar yük deməkdir.
Nəticə etibarilə, 3-4 həftəlik və ya 8 həftəlik proqnozların özü belə müharibənin hərbi mərhələsindən çox, onun siyasi və psixoloji ölçülərini əks etdirir. Müddət uzandıqca risklər artır, proqnozlaşdırma çətinləşir və tərəflərin strateji səhv ehtimalı yüksəlir. Bu baxımdan müharibənin uzun çəkməsi konkret bir tərəfin marağına xidmət etməkdən daha çox, ümumi qeyri-müəyyənliyin və qlobal gərginliyin dərinləşməsi ilə nəticələnə bilər.
Akif NƏSİRLİ
