İranda 2022-ci ildə edam edilənlərin sayı ondan əvvəlki illə müqayisədə 75 faiz artıb. Bununla bağlı iki insan haqları qrupu bildirir ki, İranda “edam maşınından” ölkəni etirazların bürüdüyü bir vaxtda cəmiyyətin qorxudulması üçün istifadə edilir. 2022-ci ildə İranda 582 nəfər edam olunub. Bu, 2015-ci ildən bəri ən yüksək edam göstəricisidir.
Norveçdə mənzillənmiş İran İnsan Haqları və Parisdə mənzillənmiş Birlikdə Ölüm Cəzasına Qarşı təşkilatlarının hesabatına görə, 2015-ci ildə 333, 2021-ci ildə isə 582 nəfər edam edilib. Burada bird aha xatırladaq ki, ötən ilin sentyabrından bəri İranı 22 yaşlı Məhsa Əmininin ölümünə etirazdan başlanmış itaətsizlik dalğası bürüyüb. Hakimiyyət etiraz aksiyalarına sərt reaksiya verib. Ötən il dörd nəfər məhz etirazlarla bağlı çıxarılan hökmlərlə edam olunub. İran İnsan Haqlarının direktoru Mahmud Əmiri Müqəddəm deyib ki, beynəlxalq icma etirazlarla bağlı edamları diqqətdə saxlasa da, İran başqa ittihamlar üzrə ölüm hökmlərinin çıxarılmasını artırıb. Müqəddəmin sözlərinə görə, hakimiyyətin bunda məqsədi ümumilikdə cəmiyyətin gözünü qorxutmaqdır: “Beynəlxalq reaksiya İslam Respublikasında etirazçılara qarşı edam hökmlərinin çıxarılmasını çətinləşdirib. Bunun əvəzini çıxmaq üçün hakimiyyət adamlar arasında qorxu yaymaq məqsədilə qeyri-siyasi işlər üzrə ölüm cəzası hökmlərinin sayını artırıb. Bunlar İran İslam Respublikasının edam maşınını hərəkətdə saxlamaq üçün verilən hökmlərdir”. Hesabatda deyilir ki, indiyədək etirazlarla bağlı dörd nəfərin edam edilməsinə baxmayaraq, yüzədək etirazçı hələ də ölüm cəzası ilə üzləşə bilər. Onların bir çoxuna qarşı edama imkan verən ittihamlar irəli sürülüb. Hesabatda narkotiklərlə bağlı çıxarılan edam hökmlərinin sayındakı artımdan narahatlıq ifadə olunur. Narkotiklərlə bağlı edam sayının bundan əvvəl azalmasının arxasında 2017-ci ildə antinarkotik qanunlara edilən düzəlişlər durur. Bu azalma 2021-ci ilədək davam edib. Lakin 2022-ci ildə qeydə alınmış 582 edamın 44 faizi məhz narkotiklərlə bağlı hökmlər əsasında həyata keçirilib. Bu isə 2021-ci illə müqayisədə iki dəfə, 2020-ci illə müqayisədə 10 dəfə artım deməkdir. İnsan haqları təşkilatları təəssüflənirlər ki, BMT-nin narkotiklərlə bağlı agentliyi və onun sponsorları narkotik maddələrə görə ittihamlar əsasında edamların belə dramatik artımına diqqət vermirlər. Hesabatda deyilir ki, bu məsələyə sakit yanaşma İran hakimiyyətinə yanlış mesaj verir. Hesabatda belə bir məqama da diqqət çəkilir ki, ölkə üzrə bütün edamların 30 faizi İran əhalisinin 2-6 faizini təşkil edən sünni bəluc azlığının payına düşür. Hesabat müəllifləri bildirir ki, eyni qeyri-mütənasiblik xüsusilə də narkotik maddələrlə bağlı edamlarda kürd və ərəb azlıqlarına aiddir: “Beləliklə, ölüm cəzası İrandakı etnik azlıqlara qarşı sistematik diskriminasiyanın və geniş repressiyaların bir hissəsinə çevrilir”. Onu da qeyd edək ki, İran Azərbaycan da daxil olmaqla qonşu ölkələrə narkotik maddələrin yönəldilməsində xüsusi çəkiyə malikdir. İraq Daxili İşlər Nazirliyinin 2023-cü ilin fevralında açıqladığı hesabata görə, İrandan İraqa narkotrafikin sərhəddəki Əl Hüveyzə bataqlıqları bölgəsində dəfələrlə aktivləşməsi qeydə alınıb. İrandan İraqa keçirilən narkotik preparatlar və vasitələrin böyük qismi Suriyaya, oradan da İordaniyaya və Livana daşınır. İordaniya və Livanda həmin "yük"ün təxminən yarısı yerli narkotik maddələr bazarında paylaşdırılır, yarısı isə Avropa İttifaqı ölkələrinə yönəldilir. Bağdaddakı Strateji Tədqiqatlar Mərkəzinin direktoru Feysəl Hüseyn hesab edir ki, İraqdakı narkoticarət bazarının əksər hissəsinə İran nəzarət edir: "İran ölkəmizdəki proksi qruplaşmaları vasitəsilə nəhəng miqdarda narkoticarətlə məşğuldur. Artıq hər şeyi açıq deməliyik: bu proses bilavasitə İran SEPAH-ının nəzarətindədir. SEPAH-ın çoxsaylı narkolaboratoriyaları, narkotik maddələri daşımaq üçün müxtəlif nəqliyyat vasitələri, yüzlərlə kriminal və yarıkriminal dəstələri, habelə marşrutları var".
Azərbaycan da İranda müəyyən dairələrin narkotiklə bağlı fəaliyyətindən ciddi zərər görür. Bir müddət əvvəl qeyd edilən xüsusda “Kavkazskiy uzel” portalı yazırdı: “İran sırf müsəlman, şiə ölkəsidir, orada sanki bütün dindarlar, ən çox islami müsəlmanlar var. İranda məhkəmələr İslam qanunlarını pozanları kəndirlə ölümə məhkum edir, hətta barmaqların, əllərin və ayaqların kəsilməsi ilə bağlı hökmlər var. Amma bu, narkotik axınını dayandırmır, üstəlik, onların yalnız Azərbaycan sərhədindən keçirilməsinə cəhd olunur. Azərbaycan sərhədinin işğalçıların nəzarətində olduğu 28 il ərzində bu axının dayandırılması hadisəsini kimsə xatırlaya bilərmi? İnternetdə İran-Ermənistan sərhədində narkotik cinayətkarlarının tutulması ilə bağlı məlumatlar var. Separatçı sərhəd haqqında məlumat yoxdur. Bəlkə iranlılar erməni separatçılarını incitməmək üçün eyni sərhədi pozmayıblar, hörmətdən? Əlbəttə yox. Demək, Bakıda düz deyirdilər, işğal altında olmuş rayonlardan keçərək Ermənistana, oradan Rusiya ordusunun təyyarələri ilə Rusiya Federasiyasına narkotik maddələr daşınır. Güman olunur ki, Qərbin sanksiyaları üzündən xarici valyuta qıtlığı İran mollaları tərəfindən narkotik gəlirləri ilə doldurulur. Biz Əfqanıstan və Kolumbiya haqqında bilirik, lakin İranın qlobal narkotik ticarətində əhəmiyyəti müzakirə olunmur. Niyə?”
Belə şəraitdə İranda narkotiklərə görə edamlar da gözdən pərdə asmaq cəhdi kimi qiymətləndirilir.
Tahir TAĞIYEV
