Ticarət müstəvisində Azərbaycanın əsas tərəfdaşlarından biri olan Çində baş verən son olaylar bu ölkəni yenidən dünyanın diqqət mərkəzinə gətirib. Məsələ burasındadır ki, hazırda dünyanın geosiyasi müstəvisində əsas oyunçulardan birinə çevrilməyi bacarmış Çin qarşıdakı 5 il ərzində indiki siyasətini davam etdirəcək.
Bu da o deməkdir ki, Çin dünya geosiyasətində Qərbin əsas rəqiblərindən biri, Rusiyanın başlıca müttəfiqi statusunda qalmaqda davam edəcək. Belə vəziyyətdə qlobal geosiyasi çəkişmələrin daha da dərinləşməsi qaçılmaz hesab olunur.
Qeyd edək ki, Çin Kommunist Partiyasının (ÇKP) 20-ci qurultayında partiyanın yeni formalaşmış 205 nəfərlik Mərkəzi Komitəsinin oktyabrın 23-də keçirilmiş ilk plenumunda ÇKP-nin Mərkəzi Komitəsinin hazırkı baş katibi, Çin Xalq Respublikasının sədri Si Tzinpin yenidən Mərkəzi Komitənin baş katibi seçilib. Si Tzinpin Çin kommunist inqilabının lideri Mao Tzedundan sonra 3-cü dəfə partiyanın rəhbəri seçilən ilk şəxsdir. ÇKP-nin Mərkəzi Komitəsinin baş katibi seçilən şəxs Çinin ali qanunverici orqanı olan Xalq Nümayəndələri Yığıncağının növbəti illik iclasında Çin Xalq Respublikasının sədri vəzifəsinə yeganə namizəd olur. 2018-ci ildə ölkə konstitusiyasına edilmiş dəyişiklik bir nəfərin 2 dəfədən çox ÇXR sədri seçilməsinə olan məhdudiyyəti aradan qaldırıb. 1921-ci ildə yaradılan Çin Kommunist Partiyası 28 illik mübarizədən sonra inqilab sayəsində hakimiyyətə gəlib və 1949-cu ildə Çin Xalq Respublikası yaradılıb. ÇKP üzvlərinin sayına görə dünyada ən böyük siyasi partiyalardan biridir. Onun üzvlərinin sayı 96 milyona çatır. Beləliklə, Çin möcüzəsinin növbəti beşilliyi başlayır. Amma Çini yarım əsrdən də az müddət ərzində yoxsul bir ölkədən dünyanın ikinci iqtisadiyyatına çevirmiş, həyat səviyyəsinə görə Rusiyanı ötüb keçməsinə və dünya lideri ABŞ-a meydan oxumasına şərait yaratmış möcüzənin indi ən zəif vaxtıdır. Çünki Çinin Qərblə münasibətləri korlanıb, ölkə iqtisadiyyatı yavaşlayıb. Dəmir yumruq və mərkəzi planlaşdırma siyasəti koronavirus dövründə ölkənin total şəkildə qapanmasına və Rusiya kimi bir müttəfiqə məhkum olmasına gətirib çıxarıb. Amma Si Cinpin işlərin plan üzrə getdiyinə əmindir. O, problemləri həll edəcəyini düşünür və seçilmiş yoldan imtina etmək fikrində deyil. Bu yolu davam etdirmək üçün 69 yaşlı Si Tzinpin üçüncü dəfə vəzifəsində qalaraq daha beş il partiyaya və ölkəyə rəhbərlik edəcək. Si Tzinpin sədrin ən azı on ildə bir dəfə dəyişməsi və Siyasi Büro üzvlərinin 68 yaşdan gec olmayaraq təqaüdə göndərilməsi ənənəsini pozan lider kimi də Çin tarixinə düşüb.
Çin Kommunist Partiyasının qurultayında iki saatlıq nitq söyləyən Si Tzinpin heç nəyi dəyişdirməməyə söz verib. Dəyişməz sədrin çıxışından məum olub ki, beş əsas istiqamət olduğu kimi qalacaq: 1.“Sıfır kovid”: insanların həyatını və iqtisadiyyatı qorumaq üçün uzunmüddətli karantin; 2.Dünya liderliyinə iddia və Qərbin inkişaf modelinə əsas alternativ; 3.Ölkənin təhlükəsizliyi də daxil olmaqla, iqtisadiyyatın və texnologiyanın inkişafı; 4.“Ümumi rifah” naminə sərvətin çinlilər arasında yenidən bölüşdürülməsi; 5.Tayvanın yenidən Çinə birləşdirilməsi. Amma bütün bunları həyata keçirmək üçün Çinin üç əsas problemi həll etməsi vacibdir. Bunlar koronavirus, keçid dövrü və dünyadakı çətinliklərdir. Artıq üçüncü ildir ki, ölkə fasiləsiz karantin şəraitində yaşayır. Yeni dalğanın ilk əlamətləri üzə çıxan kimi bütöv bir şəhərdə insanları evlərinə qapadırlar. Bu, istehlakı, ticarəti, turizmi azaldır. İqtisadiyyat yavaşlayır, sosial narazılıq artır. Bir çoxları ümid edirdi ki, qurultaydakı çıxışında Si Tzinpinin karantinin yumşaldılacağına dair hansısa eyhamları olacaq, amma bu baş vermədi. Çinin digər ən böyük problemi daşınmaz əmlak bazarındakı böhrandır. Bu böhran yeni başlayır və hələ bir neçə il Si Tzinpin üçün başağrısı olacaq. Son illərdə qiymətlərin və tikintinin sürətli yüksəlişi Çin iqtisadiyyatının ümumi artımına böyük töhfə verib. Əhalinin ümumi sərvətinin üçdə ikisini mənzillər təşkil edir. Bu artım 1990-cı illərdə çinlilərə mənzil almağa icazə verilməsilə başlayıb və urbanizasiyaya görə davam edib. Amma son iki ildə tikinti şirkətləri üçün kredit şərtləri sərtləşdirilib, daha riskli şirkətlərin müflis olmasına imkan verilib. Qiymətlər enib, insanlar mənzil almağı təxirə salmağa başlayıblar və uzunmüddətli tikinti üçün ipoteka ödəməkdən imtina ediblər. Bütün bunlar banklara problemlər yaradıb. Çində daşınmaz əmlakın ümumi dəyəri 52 trilyon dollar civarında qiymətləndirilir. Hakimiyyət bu böhranın öhdəsindən gələ bilməsə, vəziyyət nəzarətdən çıxa və 1990-cı illərin əvvəllərində Yaponiyada və 2008-ci ildə ABŞ-da olduğu kimi iqtisadiyyatın geriləməsiylə nəticələnə bilər. Bundan başqa, Çinin yüksələn artım potensialı bitib, indi hakimiyyət iqtisadiyyatın “inkişaf etməkdə olan” modelindən əsas etibarilə istehlaka əsaslanan “inkişaf etmiş” modelinə keçməyə çalışır. Burada da müəyyən problemlər var. Birincisi, demoqrafiya mane olur. “Bir ailə, bir uşaq"” siyasəti Çini qocalmış ölkəyə çevirib. Gənclər arasında işsizliyin səviyyəsi isə rekord həddə çatıb, demək olar ki, 20%-dir. İmkanı olan, istəyən hər kəs çoxdan kənddən şəhərə köçüb. Hazırda çinlilərin 60%-dən çoxu şəhərlərdə yaşayır. Sənayedə, enerjidə, infrastrukturda, daşınmaz əmlakda çatışmayan nə vardısa, hamısı artıq tikilib. Yoxsulluq illərindən yığılıb qalmış təklif defisiti qapanıb, yeni tələbin yaradılması tempi isə xeyli aşağıdır.
Pandemiya da bu sahədə problem yaradıb. Məhz pandemiya səbəbindən Çin dünyanın mal fabriki, dünyanın ən böyük istehlak bazarı, dünyanın ən böyük enerji idxalçısı və dünyanın bir nömrəli ticarət dövləti mövqeyini itirdi.Avropada, yəni yarım milyard insanın yaşadığı ən zəngin bazarın yerləşdiyi məkanda müharibə başlaması isə vəziyyəti daha da qəlizləşdirib. Kremlin Avropa İttifaqına qarşı qaz müharibəsi başlatması nəticəsində Qərb istehlakçılarını Çin mallarına daha az pul xərcləmək məcburiyyətində qoyan qlobal enerji böhranı yarandı. Rusiyanın Ukraynada başlatdığı müharibənin Çin üçün ikinci xoşagəlməz nəticəsi Qərblə münaqişənin kəskinləşməsidir. Onsuz da Honq-Konqda azadlıqların məhdudlaşdırılmasına, uyğurlara qarşı repressiyalara və Tayvanla bağlı aqressiv ritorikaya görə əvvəldən də Qərb və Çin arasında gərginlik vardı. Si Tzinpinin siyasəti nəticəsində son illərdə Çin Qərbin strateji rəqibi mövqeyində möhkəmlənib, Rusiyanın Ukraynaya müdaxiləsini pisləməkdən imtina etməsi isə münasibətləri tamamilə korlayıb. Çin Rusiyaya silah və pulla deyil, yalnız diplomatik səviyyədə dəstək verdiyi üçün ABŞ hələ ki, bu ölkəyə ikinci dəfə sanksiya tətbiq etmir. Bununla belə, indiki ABŞ administrasiyası nəinki Donald Tramp dövründə tətbiq edilən ticarət məhdudiyyətlərini aradan qaldırmadı, üstəlik, Çinə texnologiya transferilə bağlı qadağaları daha da sərtləşdirdi ki, bu da Çini tədricən Qərblə əməkdaşlığıqdan münaqişəyə sürüklədi. Amma Çinin iqtisadi artım üçün nəhəng ehtiyatları var. Mövcud problemlər tez bir zamanda həll edilməsə belə, iqtisadçılar Çin iqtisadiyyatının ildə 4% artacağını proqnozlaşdırır. Bu templə Çin iqtisadi böyüklüyünə görə ABŞ-ı yalnız növbəti onilliyin ortalarında ötüb keçəcək. Hər şey plana uyğun getsə və Qərb resessiyadan yayına bilsə, bu artım 5%-dən çox ola bilər. "Bloomberg Economics" iqtisadçılarının hesablamalarına görə, belədə Kommunist Partiyası iqtisadiyyatı 2020-ci ildən 2035-ci ilə qədər iki dəfə böyütmək hədəfinə nail olacaq.
Ramil QULİYEV
