“Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası sistemində, elmi müəssisələrdə doktorantura təhsilinin ödənişli olması akademiya rəhbərliyi tərəfindən atılan çox zərərli bir addımdır”
Bu gün ölkəmizdə doktorantura və dissertantura təhsilinə marağın elə də çox olmadığı məlumdur. Bu təhsil pilləsində ortada olan çətin şərtlər gənclərin bu sahələrə meyl etməsinin qarşısını kəsir. Amma buna baxmayaraq, elmə gəlmək istəyən gənclər var və onlar doktoranturada, eləcə də dissertanturada təhsil almaq istəyirlər.
Bildiyimiz kimi son illər yalnız ölkənin ali təhsil müəssisələrində deyil, həmçinin Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) aidiyyatı elmi-tədqiqat institutlarında da doktorantura və dissertantura üzrə təhsil verilir. AMEA bunu elmi-tədqiqat institutlarının özlərinə ixtisaslı kadrlar hazırlaması ilə izah edir.
AMEA-nın akademik-katibi və müxbir üzvü Əminağa Sadıqov mətbuata açıqlamasında bildirib ki, bu ildən ilk dəfə olaraq, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası sistemindəki elmi müəssisələrdə doktorantura təhsili ödənişli əsaslarla da həyata keçiriləcək.
İndiyədək doktoranturada ödənişli təhsilin olmadığını deyən Ə.Sadıqov bildirib ki, mövcud qanunvericiliyə uyğun olaraq, təhsil haqları elmi müəssisələrin özləri tərəfindən müəyyən edilir. Təhsil haqları bu və ya digər ixtisas üzrə aparılan elmi tədqiqat işlərinə sərf olunan xərclər əsasında formalaşır.
Akademik katib qeyd edib ki, Azərbaycan vətəndaşları üçün fəlsəfə doktoru proqramı üzrə doktorantura və dissertantura təhsili üçün illik təhsil haqları bütün ixtisaslar üzrə 1000 manat müəyyən edilib: “Yaranan xərclərlə əlaqədar bir necə ixtisas bu məsələdə istisnalıq təşkil edir. Bu, Biologiya və Tibb Elmləri, eyni zamanda Yer Elmləri bölməsi üzrədir. Biologiya, tibb elmləri üzrə illik təhsil haqqı 2000 manat, digər bölmə üzrə 1500 manat müəyyən edilib”.
Ə.Sadıqov onu da qeyd edib ki, Azərbaycan vətəndaşları üçün elmlər doktoru proqramı üzrə doktorantura və dissertantura təhsili üçün illik təhsil haqları bütün ixtisaslar üzrə 1200 manat müəyyən edilib: "İstisnalıq təşkil edən Biologiya elmləri üzrə 3000 manat, tibb elmləri üzrə 2200 manat müəyyənləşdirilib. Əcnəbilər və vətəndaşlığı olmayan şəxslər üçün fəlsəfə doktoru proqramı üzrə doktorantura və dissertantura təhsili üçün orta hesabla 3000 manat, elmlər doktoru proqramı üzrə 4000 manat müəyyən edilib. Əcnəbilər və vətəndaşlığı olmayan şəxslər üçün ictimai və humanitar elmlər üçün 2000 manat müəyyən edilib”.
AMEA-nın bu addımını şərh edən Gənc Alim, Aspirant və Magistrlər Cəmiyyətinin sədri, fizika-riyaziyyat üzrə fəlsəfə doktoru İlqar Orucov baki-xeber.com-a bildirdi ki, AMEA-nın bu addımı doğru deyil: “Hesab edirəm ki, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası sistemində, elmi müəssisələrdə doktorantura təhsilinin ödənişli olması akademiya rəhbərliyi tərəfindən atılan çox zərərli bir addımdır. Çünki akademiya gəncləri elmə cəlb etməlidir. Bir müqayisə aparmaq istəyirəm. Gəlin baxıb görək dünyanın nüfuzlu elmi mərkəzlərində, yaxud ali məktəblərində doktorantura pilləsində təhsil almaq üçün ödənişlər nə qədərdir? Məsələn, Avropa ölkələrində, ümumiyyətlə bir çox ölkələrdə gənclər üçün təhsil pulsuzdur. Təhsili biznesə çevirmək olmaz. Akademiya pul qazanmaq istəyirsə bunu gənclərdən ödəniş tələb etməklə həyata keçirməməlidir. Eyni zamanda, bu ali təhsil müəssisələrində də bu cür olmalıdır. Bizdə ali təhsil müəssisələrinin verdiyi biliklə, təhsillə tələb etdiyi ödəniş necə ki, tərs mütənasibdir, bu akademiyada da bu cürdür. Təbii ki, oxumaq istəyən olacaq. Azərbaycanda çox zərərli bir tendensiya formalaşıb, hər yerindən duran alim olmaq istəyir. Bunun üçün də “imkanlar” mövcuddur, “hər cür şərait” Azərbaycanda var. Buna görə də, son illər Azərbaycanda bu qədər sönükləşib, elmdə təsadüfi adamlar peyda olub. Hesab etmirəm ki, bu məbləğ 5000 manat da olsa gələn olacaq. Amma bunlar kimlər olacaq. Onlar əsl elm adamları olmayacaq. Onsuz da bizim istedadlı gənclərin çoxu gedib magistraturanı və doktoranturanı xaricdə oxuyurlar və orada da qalırlar. Bunun da səbəbi odur ki, Azərbaycanda qocalar elmi zəbt edib, heç bir iş görməyən bürokrat adamlar elm üçün bəlaya çevriliblər. Onlar elm adamına yaraşmayan hərəkətlərə yol verirlər. Biz onları həmişə tənqid edirik, amma bunun heç bir nəticəsi olmur. Bu baxımdan da, düşünürəm, gənclərə qapıları açmaq, istedadlı gəncləri tapıb akademiyaya cəlb etmək lazımdır. Axı akademiya o səviyyədə elmi-tədqiqat üçün mütəxəssis hazırlaya bilmir. Bir qurum yüksək səviyyədə mütəxəssis hazırlaya bilmədiyi təqdirdə nə üçün bu qədər yüksək qiymət qoyur? Xarici vətəndaşlar üçün təhsil haqqı 3000 manat müəyyən edilib. Təbii ki, qonşu ölkələrdən, eləcə də bəzi Orta Asiya ölkələrindən bura təhsil almağa gələcəklər. Demək istəyirəm ki, fərqli-fərqli inkişafdan geri qalmış ölkələrdən bura gələnlər olacaq. Azərbaycandan da akademiyada bu pillələr üzrə oxumağa gələn gənclər olacaq, amma onlar istedadlı elm adamları olmayacaq. Çünki elm adamları üçün qapıları açmaq lazımdır. Onsuz da savadlı gənclər müxtəlif mübadilə proqramları çərçivəsində gedib xaricdə oxuyurlar və geri qayıtmırlar da. Bu da böyük bir bəladır. AMEA-nın verdiyi magistr təhsilinin çox aşağı səviyyədə olduğunu görürsüz, heç burada magistratura pilləsində dərs deyən müəllimlər yoxdur. Magistratura pilləsi üçün fərqli bir tədris ortaya qoya, hətta ali təhsil müəssisələrinin belə verə biləcəyi təhsili verə bilmədilər. Bu gün akademiyanın magistratura pilləsinə gələn yoxdur. Doktorantura pilləsinə də qəbulun hansı biabırçılıqlarla aparıldığını bilirik”.
AMEA-nın ölkə elminin başında duran bir qurum olduğunu və ölkə başçısının akademiyaya böyük önəm, elmi və elmi-texniki siyasəti həyata keçirən ali elm təşkilatı statusu verdiyini deyən İ.Orucovun sözlərinə görə, amma AMEA bu istiqamətdə özünü doğrulda bilmir. İ.Orucovun dediyinə görə, AMEA-nın Mərkəzi Elmi Kitabxanasının ödənişli olması özü də düzgün deyil. “Kitabxanalara onsuz da maraq yoxdur. Gələnlər isə kasıb insanlardır, onlara qapıları açın. Elmlə təhsili, biznesləşdirmək, bundan bazar formasında pul qazanmaq düzgün deyil. Avropa ölkələrinin çoxunda ali təhsil, eləcə də doktorantura təhsili pulsuzdur, xarici vətəndaşlar üçün isə çox cüzi məbləğ tələb olunur. Avropa ölkələrində doktorantura təhsili də daxil olmaqla, müxtəlif proqramlar var ki, hətta burada təqaüd verirlər. Amma bizim akademiya deyir ki, doktoranturaya gəlmək istəyən gənclərdən bu qədər pul alaq. Bu qətiyyən düzgün deyil. Onsuz da Azərbaycanda elm bərbad vəziyyətdədir, üstəlik də, akademiyada doktorantura və digər təhsil pillələrinin bu ildən ödənişli olması vəziyyəti daha da kəskinləşdirir. Azərbaycan elmini dünyada qəbul etmirlər. Bu reallıqdır. onsuz da qəbul etmirlər. Bunu Avropa bizə açıq demir, amma qəbul etmir. Hindistanda elm çox güclüdür, hətta Hindistan alimləri də hər zaman deyir ki, Azərbaycanda elm yoxdur. Dünyada elmin səviyyəsini göstərən indikatorlar var, amma bunlar Azərbaycanda yoxdur. Ona görə də çox təəssüf edirəm ki, akademiya doktorantura pilləsində təhsili ödənişli etməklə yenidən bir yanlış addım atır, doktoranturaya gəlir mənbəyi kimi baxır və buradan maddi gəlir götürmək istəyir. Hesab edirəm ki, bu qətiyyən doğru deyil. Əksinə, akademiya pul xərcləməlidir. Çünki dövlət AMEA-ya kifayət qədər pul ayırır və o pulu xərcləyib müştərək proqramlar tapıb istedadlı gəncləri xarcə göndərməlidir ki, yeni nəsil alimlər formalaşdıra bilsin. Vəsait ayırmalıdır ki, xaricdəki elmi müəssisələrlə müştərək proqramlar işləsin”.
İ.Orucov həmçinin hesab edir ki, indiki vəziyyətdə akademiyanın qalması heç düzgün də deyil. O, qeyd edir ki, hazırda AMEA-nın yarıtmaz fəaliyyət göstərməsi yolverilməzdir və bunun üçün də elm, təhsil və innovasiyalar nazirliyinin yaradılması və bu üç funksiyanın bir mərkəzi icra hakimiyyəti orqanının tabeliyində cəmlənməsi daha doğrudur.
İradə SARIYEVA
