Azərbaycanın dövlətçilik tarixində müstəsna yeri olan Səfəvilər dövlətinin banisi və klassik Azərbaycan şairi Şah İsmayıl Xətainin ana dilimizin tarixi inkişafında, xalq dilindən saray dilinə, rəsmi dövlət atributuna çevrilməsində əvəzsiz rol oynadığı məlumdur.
Azərbaycan türkcəsi tarixdə ilk dəfə dövlət dili kimi Şah İsmayıl zamanında istifadə olunub.
Şah İsmayıl Xətainin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi üçün müstəqil Azərbaycan dövləti tərəfindən müxtəlif addımlar atılıb, paytaxt Bakıda, Gəncədə, eləcə də digər şəhərlərdə Xətai prospektləri salınıb, dahi şair və hökmdarın abidəsi ucalıdılıb.
Məlum olduğu kimi, 1993-cü ildə Bakıda Xətainin heykəli ucaldılıb. Heykəlin müəllifi İbrahim Zeynalovdur. Heykəl yüksək bədii-estetik dəyəri, plastik forma rəngarəngliyi və milli koloriti ilə seçilir. 2007-ci ildə Şah İsmayıl Xətai heykəlinin postamenti yenidən qurulub, abidə isə bərpa edililib.
Uzun illərdir Şah İsmayıl Xətainin abidəsinin qoyulduğu məkan müzakirə mövzusuna çevrilib və heykəlin həmin ərazidən başqa bir əraziyə köçürülməsi aktuallaşıb. Qeyd edək ki, Xətainin heykəli Yusif Səfərov küçəsində, düz magistral yolun ortasında qoyulub. Küçədə hərəkətin intensiv olması ilə əlaqədar onun genişləndirilməsindən sonra abidə magistral yolun ortasında qalıb. Abidəni ziyarət etmək paytaxt sakinləri üçün əlçatmaz olub. Bununla bağlı narazılıqlar yaranıb. Tarixi şəxsiyyətin abidəsinin yerinin dəyişdirilməsi, onun ziyarətçilər üçün daha rahat, əzəmətli və görünən yerdə qoyulması ilə bağlı müxtəlif mətbuat səhifələri, sosial şəbəkələrdə müzakirələr aparılır. Ona görə də özümüz məsələni araşdıraraq müəyyən etdik ki, hazırda bir sıra qurumlar tərəfindən Xətainin abidəsinin yerinin dəyişdirilməsi ilə bağlı hazırlıqlar aparılır və tanınmış ingiltərəli memar Mənsur Bookani tərəfindən yeni layihə işlənir.
Mətbuatın yazdığına görə, heykəl indiki yerindən bir qədər aralıda, həmin küçədə yerləşən parkın ərazisinə köçürüləcək. Burada əzəmətli abidə kompleksi yaradılması nəzərdə tutulub. Xətainin şah çadırında taxtda oturmuş şəkildə olacaq abidəsi əsas magistral yola – Yusif Səfərov küçəsinə baxacaq, ziyarətçilər üçün çox əlverişli olacaq və bütün istiqamətlərdən görünəcək. Həm də abidə şəhərin giriş-çıxışında yerləşən magistral yolun yanında olduğundan, paytaxta gələn və gedən qonaqlar, çoxsaylı turist də bu abidəni seyr edə biləcək.
Ziyadxan Əliyev: “Xətainin heykəlinin memarlıq həlli düzgün verilməyib”
Tanınmış sənətşünas, Əməkdar incəsənət xadimi Ziyadxan Əliyev “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, bu gün yalnız Xətainin deyil, həmçinin, Üzeyir Hacıbəyovun, Xurşudbanu Natəvanın, Mirzə Ələkbər Sabirin də heykəlinin yerinin dəyişdirilməsinə ehtiyac var. Z.Əliyev qeyd etdi ki, Bakıda bir sıra heykəllərin memarlıq həlli düzgün verilmədiyi üçün, onların yeri dəyişdirilməlidir. “Xətainin heykəlinin magistralın tam ortasında olması heykəli ziyarət etmək istəyənlər üçün problemlər yaradır. Hesab edirəm ki, Xətainin heykəlinin yerinin dəyişdirilməsi zəruridir. Bir faktı da deyim ki, hər kəs heykəlin müəllifinin yalnız İbrahim Zeynalov olduğunu deyir, hər yerdə belə də yazılır. Amma İ.Zeynalov o heykəli tək düzəltməyib. Xətainin heykəlinin müəllifləri İ.Zeynalov və Zakir Mehdiyevdir. Heykəltəraş Z.Mehdiyevin əsərləri bir sıra beynəlxalq sərgilərdə iştirak edib. Heykəlin həmmüəllifi kimi Z.Mehdiyevin adının qeyd edilməsi ədalətin bərpa edilməsi olardı.
Bakıda yalnız Xətainin deyil, digər şəxsiyyətlərin də heykəllərinin yerinin, yönünün dəyişdirilməsi vacibdir. Çünki o heykəllərin çoxunun zamanında memarlıq həlli düzgün verilməyib. Bilirsiniz, Bakıda qoyulan heykəllərin bir çoxunun arxası günəşə tərəfdir, bu da gün uzunu heykəllərin üzünə kölgə düşməsinə səbəb olur. Xətainin heykəlinin də memarlıq həlli düzgün verilməyib, bilmirəm o vaxt bunu qəsdən ediblər, yaxud bilməyərəkdən, bu belə alınıb, amma heykəlin yeri dəyişdirilməlidir” - deyə Z.Əliyev bildirdi.
Vaqif Abışov: “Bu abidəni ziyarət etmək həm paytaxt sakinləri, həm də turistlər üçün əlçatmazdır”
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, tarix elmləri doktoru Vaqif Abışovun fikrincə, heykəlin yerinin dəyişdirilməsinə ehtiyac böyükdür. “Xətainin abidəsinin yerinin dəyişdirilməsi ilə bağlı uzun illərdir ziyalılar tərəfindən təkliflər, fikirlər səsləndirilir. Bu gün də bu məsələ geniş şəkildə müzakirə edilir. Xətainin heykəlinin hansı səbəbdən magistral yolun ortasında qoyulması həmişə müxtəlif suallar doğurub. Bu abidəni ziyarət etmək həm paytaxt sakinləri, həm də turistlər üçün əlçatmazdır, insanlar abidəyə yalnız uzaqdan baxmaqla kifayətlənirlər, ona görə də onun yeri dəyişdirilməlidir. Çünki abidənin qoyulduğu Yusif Səfərov küçəsi maşınların intensiv hərəkət etdiyi küçədir və insanlar maşınların qorxusundan abidəni ziyarət edə bilmirlər. Bu baxımdan hesab edirəm ki, Xətainin heykəlinin başqa bir yerə köçürülməsi, ərazidəki parka qoyulması çox yaxşı olardı. Bu barədə qərarı çox müsbət qiymətləndirmək olar. Xətainin abidəsi uyğun bir yerə köçürülərsə, o abidəni ziyarət edən sakinlərin, şagird və tələbələrin, turistlərin sayı daha çox olar” - deyə bildirən V.Abışov hesab edir ki, Xətainin abidəsinin köçürülməsi gecikmiş məsələ olsa da, bu gün bu barədə təşəbbüslərin qaldırılması yaxşı haldır.
İradə SARIYEVA
