Əhalini siyahıyaalma periodik və mütəmadi keçirilməklə, ölkədəki müxtəlif qrupları müqayisə etməyə kömək edən prosesdir. Siyahıyaalma, həmçinin, həyat keyfiyyətinin qiymətləndirilməsində əsas məlumat mənbəyidir.
Məlumdur ki, əhalini siyahıyaalma əhali haqqında sistematik olaraq məlumatların əldə edilməsi və qeyd olunması prosesidir. Qədim dövrlərdən başlayaraq dövlətlər tərəfindən əhali haqqında məlumat əldə etməyə xüsusi diqqət yetirilib. Bunun əsas məqsədi əhalinin sosial-iqtisadi və demoqrafik strukturunu müəyyənləşdirmək və müəyyən zaman daxilində baş verən dəyişikliklərin qeyd edilməsi və tədqiqidir.
Əhalinin həyat keyfiyyətini tədqiq edən başqa sorğulardan fərqli olaraq, əhalini siyahıyaalmada ölkədəki bütün ev təsərrüfatları sorğu edilərək öz məlumatlarını təqdim edirlər. Bundan əlavə, növbəti illərdə əhalinin həyat keyfiyyətini tədqiq edən sorğular üçün daha effektiv seçmənin aparılması baxımından əhalini siyahıyaalmanın nəticələri əvəzolunmaz mənbə hesab olunur.
Məlumdur ki, Azərbaycanda çoxlu sayda millətin nümayəndələri yaşayır. Siyahıyaalma əhalinin milli tərkibinə dair, habelə əhalinin həyatının müxtəlif aspektlərini, onların məskunlaşmasını, məşğulluğunu və ölkəmizdə yaşayan xalqlar arasında qarşılıqlı prosesləri təhlil etmək üçün geniş materialdır. Hazırda əhalini siyahıyaalma əhalinin milli (etnik) tərkibi və dil bilikləri haqqında məlumatların yeganə mənbəyidir. Bu haqda cari statistikada məlumat yoxdur.
Siyahıyaalmanın əhəmiyyəti yalnız müxtəlif demoqrafik və etnoqrafik məlumat əldə etmək imkanı ilə məhdudlaşmır. Əhalini siyahıyaalma üzrə məlumatlar ölkənin inkişaf perspektivlərini qiymətləndirmək, proqnozların formalaşdırılması və Azərbaycan Respublikasının sosial-iqtisadi inkişafında gələcək strategiyaların hazırlanması üçün vacibdir. Əhalini siyahıyaalma zamanı əldə edilmiş məlumatlar dövlət orqanları tərəfindən büdcənin planlaşdırılması, uzunmüddətli layihələrin hazırlanması, sosial-iqtisadi siyasətin formalaşdırılması, məhsuldar qüvvələrin keyfiyyətinin və miqdarının dəqiqləşdirilməsi, istehlak bazarının öyrənilməsi üçün zəruridir.
“…növbəti illər üçün Azərbaycanın inkişafının bir çox parametr üzrə təsdiqini də ortaya qoyacaq”
Millət vəkili Rüfət Quliyev bildirdi ki, ölkəmizdə on ildən bir əhalini siyahıyaalma kampaniyası həyata keçirilir və on gün ərzində bu proses yekunlaşır: “Şübhəsiz ki, bu kampaniyanın möhkəm siyasi və iqtisadi əhəmiyyəti var. Oktyabrın 1-dən 15-nə qədər davam edən əhalini siyahıyaalma kampaniyasının əhəmiyyəti və məzmunu ondan ibarətdir ki, bu kampaniyadan sonra ölkə əhalisinin sayı haqqında dəqiq, eyni zamanda, əhalinin kateqoriyaları haqqında dolğun məlumat əldə ediləcək. Bununla yanaşı, əhalinin sayının dəqiqləşdirilməsi bir sıra iqtisadi nəticələrə gəlməyə əsas verir. Birinci növbədə, əhalinin sayının artımı onun təsdiqidir ki, ölkədə sosial-iqtisadi rifah yüksək səviyyədədir. Nəzərə alsaq ki, bir çox ölkədə insanların doğumu ilə ölümü arasında kəskin təzad var”.
Həmsöhbətimiz onu da vurğuladı ki, əhalinin artımına adekvat olaraq iş yerlərinin artırılması da öz həllini tapan məsələlər arasındadır: “Dövlət başçısı İlham Əliyev bu sahəyə çox böyük diqqət ayırır. Prezident özü də əhalini siyahıyaalmada iştirak edib. Onun da qeyd etdiyi kimi, əhalinin artımı ilə ölkənin iqtisadi inkişafı arasında dəqiq asılılıq mövcuddur. Hansı ölkənin ki, iqtisadi vəziyyəti aşağıdır, onun əhalisinin də sayı aşağı düşür. Demoqrafik problemlər üzə çıxır. Bu nöqteyi-nəzərdən, Prezidentin rəhbərliyi altında aparılan islahatlar özünü doğruldur. Eyni zamanda, bu, Azərbaycanın siyasi baxımdan mövqelərini gücləndirir. Əhalinin sayının artması həm də siyasi çəkisi olan məsələdir. Əhalinin sayı artdıqca, dövlətin mövqeyi də möhkəmlənir. Hesab edirəm ki, əhalini siyahıyaalma növbəti on il üçün Azərbaycanın inkişafının bir çox parametr üzrə təsdiqini də ortaya qoyacaq”.
“Əhalini siyahıyaalmanın məlumatlarına biznes sahəsində də ehtiyac duyulur”
“Sosial Hüquqların Araşdırılması” İctimai Birliyinin sədri Mayis Əliyev bildirdi ki, əvvəki siyahıyaalmalardan fərqli olaraq, sorğu vərəqəsinə ilk dəfə olaraq daxil edilmiş əlilliyə dair suallar ölkədə sağlamlıq imkanları məhdud uşaqların və əlilliyi olan şəxslərin mənzil-məişət şəraitinə, təhsilinə və məşğulluğuna, habelə siyahıyaalma çərçivəsində toplanan digər göstəricilərə dair məlumatların əldə edilməsinə şərait yaradacaq: “Əhalini siyahıyaalma müəyyən bir zaman kəsiyində ölkədə əhalinin faktiki vəziyyətini görməyə, baş verən dəyişiklikləri təhlil etməyə və proqnoz verməyə imkan yaradır. Əhalini siyahıyaalmanın əhəmiyyəti əhalinin, hətta kiçik bir məskunlaşma yerində olsa belə, həyat fəaliyyətini hərtərəfli xarakterizə edən kompleks göstəriciləri əldə etməyə imkan verir. Məsələn, yalnız siyahıyaalma məlumatlarına əsasən əhalinin təhsil səviyyəsinə, yaşayış üçün əsas gəlir mənbəyinə dair məlumatları əldə etmək olar. Ayrılıqda şəhər və qəsəbələr, bütövlükdə, ölkə üzrə ailələrin sayını, onların tərkibini, yaşayış üçün gəlir mənbələrini və ev təsərrüfatlarının mənzil şəraitini öyrənmək mümkündür”.
Ekspert onu da vurğuladı ki, əhalini siyahıyaalmanın məlumatlarına biznes sahəsində də ehtiyac duyulur, belə ki, yalnız bir ölkə üçün, region, şəhər və digər bələdiyyələr üçün əmək resurslarının tam və dəqiq görünüşünü verən statistik məlumatlar əsasında biznes inkişaf edə bilər. Digər tərəfdən isə mövcud statistika potensial istehlakçıları tanımaq üçün kömək edəcək: “Əhalini siyahıyaalma cəmiyyət üçün vacibdir. Dünya təcrübəsi göstərir ki, hər bir dövlətin əhalisi siyahıyaalmanın nəticələrini maraqla öyrənir. İnsanlar öz ölkəsinin dünya ölkələri arasında hansı yerdə olduğu ilə maraqlanırlar. Cəmiyyət müəyyən bir müddət ərzində özünün daha zəngin və firavan yaşadığını, daha təhsilli və mədəniyyətli olub-olmadığını və ya inkişafına vaxt sərf edib-edilmədiyini anlamaq üçün öz portretini görmək istəyir. Əhali əvvəlki siyahıyaalmalarla özünü və özündən əvvəl gələn nəsilləri müqayisə edir”.
Bəllidir ki, əhalini siyahıyaalma tarixi ilk olaraq oktyabrın 1-10-dək müəyyən olunmuşdu. Həmin ərəfədə sosial şəbəkədə və ya elektron xəbər portallarında əhalinin bir hissəsinin siyahıya alınmadığı, ümumiyyətlə, onların qapılarının döyülmədiyi haqqında məlumatlar yayıldı. Siyahıya alınmayan əhalinin tam şəkildə siyahıya alınması üçün tarix 11-15 oktyabr tarixlərinə qədər uzadıldı.
“Cari ilin sonunadək ölkənin bütün rayon və şəhərlərində siyahıyaalmanın keyfiyyətinin yoxlanılması məqsədilə müvafiq tədbirlər görüləcək”
İqtisadçı-ekspert Vüqar Bayramov bildirdi ki, siyahıyaalma ölkə üçün mühüm əhəmiyyətə malikdir: “BMT-nin Statistika Komissiyası əhalini siyahıyaalmanı qiymətləndirən zaman bunun social-iqtisadi hadisə olduğunu bildirir. O baxımdan, Azərbaycanda da siyahıyaalma ölkəmizdə iqtisadi siyasətin növbəti illərdə mövcud çağırışlara uyğun olaraq təkmilləşdirilməsi, yeni iqtisadi proqramların reallaşması baxımından vacibdir. Nəzərə alsaq ki, bu siyahıyaalma yalnız vətəndaşlarımızın sayını deyil (halbuki, bunu rəsmi qeydiyyat ilə də müəyyənləşdirmək mümkündür), əslində, daha çox ixtisaslı kadrların yerləşmə coğrafiyası, Azərbaycanda ixtisaslı kadrların, eləcə də xarici dil biliyi olan vətəndaşların sayının necə dəyişməsi, daxili miqrasiya, fiziki imkanları məhdud olan şəxslərin işlə təmin olunması və eyni zamanda, qeyri-rəsmi məşğulluq, qeyri-leqal iqtisadiyyatın dövriyyəsinin müəyyənləşdirilməsi baxımından da vacibdir. Halbuki, bu göstəricilərin rəsmi statistika ilə əldə edilməsi ya mümkün deyil, ya da çətindir. O baxımdan bu, əslində, sadəcə, bir siyahıyaalma deyil, daha çox növbəti dövrlərdə iqtisadi siyasəti müəyyənləşdirəcək faktorlardan biri kimi xarakterizə olunmalıdır".
Dövlət Statistika Komitəsinin mətbuat katibi Elməddin Quliyev qeyd etdi ki, siyahıyaalmanın keyfiyyətinin yoxlanılması zamanı aşkar olunmuş nöqsanların aradan qaldırılması, eyni zamanda, siyahıyaalma dövründə müxtəlif səbəblərdən siyahıyaalmadan kənarda qalmış şəxslərin də bu işə cəlb edilməsi məqsədilə bütün yerli statistika orqanlarında operativ qruplar yaradıldı: “Həmin qruplar tərəfindən ilin sonunadək hər bir müraciət üzrə müvafiq tədbirlərin görülməsi təmin ediləcək. Ölkənin bütün rayon və şəhərlərində yaradılmış əhalini siyahıyaalmaya yardım komissiyalarından daxil olmuş məlumatlara görə, ölkəmizdə keçirilən əhalini növbəti siyahıyaalma əsasən başa çatıb. Cari ilin sonunadək ölkənin bütün rayon və şəhərlərində siyahıyaalmanın keyfiyyətinin yoxlanılması məqsədilə müvafiq tədbirlər görüləcək, o cümlədən, təlimatçı-nəzarətçilər tərəfindən sayıcılardan siyahıyaalma sənədlərinin qəbul edilməsi, onların yoxlanılması, siyahıyaalma məntəqələrinin müdirlərinə təhvil verilməsi, daha sonra isə həmin materialların Dövlət Statistika Komitəsinin Siyahıyaalma qrupuna təqdim edilməsi prosesi həyata keçiriləcək. Bu proseslər tam başa çatdıqdan sonra - 2020-ci ilin yanvar ayından etibarən həmin məlumatların Dövlət Statistika Komitəsində xüsusi yaradılmış elektron informasiya sisteminə daxil edilməsinə başlanacaq".
Sonda qeyd edək ki, ölkəmizdə keçirilən əhalini növbəti siyahıyaalma prosesi nəticəsində əldə ediləcək statistik məlumatlar Azərbaycanın gələcək inkişaf prioritetlərinin düzgün müəyyənləşdirilməsində əsas informasiya mənbəyi rolunu oynayacaq.
Günel CƏLİLOVA
Yazı Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi və Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun keçirdiyi birgə müsabiqəyə təqdim etmək üçündür.
