Azərbaycan dilinin internet resurslarında işləkliyi elə də ürəkaçan səviyyədə deyil. Nə sosial şəbəkələr, nə internet proqramları, nə də digər vasitələrdə dilimizin orfoqrafiya nəzarət sistemi yoxdur. Bu üzdən, dilimizin qayda-qanunları internet resurslarında lazımi səviyyədə oturuşmayıb.
Baxmayaraq ki, Rusiya da daxil olmaqla, bizə yaxın olan ölkələrin əksəriyyətində dilin orfoqrafik mexanizm sistemi hazırlanaraq internet resurslarında oturdulub. Məsələn, biz rus, ingilis, alman və s. dillərdə hər hansı bir sözü səhv yazırıqsa, avtomatik olaraq, orfoqrafik nəzarət sistemi işə düşür və bizə sözün düzgün yazılış formasını təqdim edir. Bizdə isə bu hələ də probem olaraq qalmaqdadır. Bu gün, demək olar ki, Azərbaycan dilinin elektron platforması yoxdur və əlimizdə olanlar isə hədsiz dərəcədə nöqsanlıdır.
Məlum olduğu kimi, 17 iyul 2018-ci il tarixində Prezident İlham Əliyev “Azərbaycan dilinin elektron məkanda daha geniş istifadəsinin təmin edilməsi ilə bağlı bir sıra tədbirlər haqqında” Sərəncam imzalayıb. Amma əlaqədar qurumlar hələ də Sərəncamdan irəli gələn məsələlərin həlli istiqamətində hər hansı bir tədbir görməyə tələsmir. Zaman sürətlə keçir, dilimizin internet resurslarında istifadəsi iflic vəziyyətdədir. Aidiyyəti qurumlar isə, nədənsə, problemin həllinə keçmək əvəzinə, gözləmə mövqeyini seçiblər.
“Proqram tərtib etmək, internet resurslarında orfoqrafik və digər sahələr üzrə nəzarət sistemi yaratmaq dilçilərin deyil, Nəqliyyat, Rabitə və Yüksək Texnologiyalar Nazirliyinin işidir”
Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin kafedra müdiri, Dövlət Dil Komissiyasının üzvü, professor Buludxan Xəlilov “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, Azərbaycan dilinin internet sisteminin yaradılması üçün Prezident tərəfindən müvafiq sənədlər imzalanıb, lakin hələ də bu istiqamətdə görülən işlər qənaətbəxş deyil. “Təəssüf ki, hələ də Azərbaycan dili internet resurslarının dilinə uyğunlaşdırılmayıb. Bunun üçün xüsusi proqram işlənib hazırlanmalı və tətbiq edilməlidir. Nəqliyyat Rabitə və Yüksək Texnologiyalar Nazirliyi bu sistemin yaradılması ilə məşğul olmalıdır. Çünki proqram tərtib etmək, internet resurslarında orfoqrafik və digər sahələr üzrə nəzarət sistemi yaratmaq dilçilərin işi deyil, Nəqliyyat, Rabitə və Yüksək Texnologiyalar Nazirliyinin işidir. Sadəcə olaraq, nazirlik bu işlə məşğul olmalı, dillə bağlı hansısa bir problemlə bağlı dilçilərə sorğu göndərməli və dilçilər isə izah verməlidirlər. Bu gün internet resurslarında, sosial şəbəkələrdə, həmçinin də ayrı-ayrı proqramlarda orfoqrafik nəzarət sistemini yaratmağa ciddi ehtiyac var. Dilimiz həm də elektron dil olmalııdır. Ona görə ki, bu gün dillər arasındakı rəqabət həm də elektron dil vasitəsilə həyata keçirilir. Bu gün təkcə kitab çapı sahəsində rəqabət aparılmır, həm də elektron resursların dili ilə bağlı rəqabət var. Bu səbəbdən də istənilən dilin bu rəqabətə dözməsi üçün dilin elektron məkanda tətbiqi proqramı olmalıdır. Məsələn, dünyanın nüfuzlu dillərinin elektron resurslarda işlək proqramı var. Bu proqramın üstünlüyü odur ki, beynəlxalq dillərdə olan kitablar bu sistem vasitəsilə bir dildən digər dillərə asanlıqla tərcümə olunur. Amma Azərbaycan dilində bu mümkün deyil. Dilimizdən hər hansı bir kitabı ingilis dilinə, yaxud ingilis dilindən olan bir kitabı dilimizə çevirmək mümkünsüzdür. Əslində, internet, informasiya əsrində biz itiririk. Tez dəyişən dünyada mövcud olan informasiyaları nüfuzlu dillər vasitəsilə operativ şəkildə əldə edə bilmirik. Eləcə də Azərbaycanda olan maraqlı informasiyaları, maraqlı əsərləri, tariximizlə bağlı hər hansı bir məlumatı zamanında dünyaya çatdıra bilmirik. Bu da bizim dünyanın informasiya məkanında geridə qalmağımıza səbəb olur”.
B.Xəlilov vurğuladı ki, rus, ingilis və digər dillərin internet resurslarında tətbiqi proqramı olduğu üçün, onlar hər hansı bir sözün düzgün yazılışını bu proqram vasitəsilə müəyyən edə bilirlər. Azərbaycanda belə bir proqramın işləməsinin vacib olduğunu deyən B.Xəlilov qeyd etdi ki, bizdə orfoqrafik nəzarət sisteminin, proqramının olmaması saytlarda, sosial şəbəkələrdə, eləcə də digər internet resurslarında yazı mədəniyyətimizin mükəmməl olmadığını ortaya qoyur. “İnsanlar səhv yazırlar, amma həmin o nəzarət sistemi olarsa, yazılanlar o proqram vasitəsilə düzgün şəkildə öz həllini tapar. Çünki proqram səhv yazılan sözlərin düzgün yazılışını göstərir. Bu gün həm saytlarda, həm də insanlar arasında yazışmalarda kifayət qədər orfoqrafik səhvə yol verilir.
Ölkə başçısının imzaladığı sənədlərdə də bu məsələ əks olunub ki, Azərbaycan dili elektron resurslar sisteminə gətirilsin və formalaşdırılsın. Bu sənəddə Azərbaycan dilinin elektron işləkliyinin təmin olunması xüsusi maddə kimi mövcuddur. Bu dil internet dili olmalıdır, informasiya-kommunikasiya vasitələrinin dili olmalıdır. Bu o deməkdir ki, Azərbaycan dili elektron resurslarda proqramlaşmalıdır. Çox təəssüflər olsun ki, bu məsələ söz olaraq qalır və nəticədə Azərbaycan dilinin elektron imkanları məhdudlaşır. Biz dünyanın qabaqcıl ölkələrinin təcrübəsindən yararlana bilmirik” - deyə B.Xəlilov vurğuladı.
İradə SARIYEVA
