“Mingəçevirdə Şirvan, Yevlax, Naxçıvan və digər şəhərlərlə müqayisədə əhalinin artım sürəti aşağıdır” “Bu problemin aradan qaldırılması üçün iş yerlərinin artırılması, istehsalat və qeyri-istehsalat sahələrinin inkişaf etdirilməsi tələb olunur”
Bölgələrdə yaşayan əhalinin demoqrafik vəziyyətinin öyrənilməsi ilə bağlı son zamanlar intensiv işlər aparılır. Uzun müddət müvafiq elmi qurumların diqqətindən kənarda qalan bu məsələyə indi diqqət yetirilir. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Coğrafiya İnstitutunun Demoqrafiya və əhali coğrafiyası şöbəsinin apardığı tədqiqatlar zamanı bölgələrdə yaşayan əhalinin artım tepmi müəyyən edilib.
AMEA Coğrafiya İnstitutunun Demoqrafiya və əhali coğrafiyası şöbəsinin aparıcı elmi işçisi, coğrafiya üzrə fəlsəfə doktoru Rövşən Kərimovun sözlərinə görə, Azərbaycanın iri şəhərləri arasında demoqrafik baxımdan ən zəif templə inkişaf edən şəhər Mingəçevirdir. O, “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, bu şəhərin əhalisi son 20 ildə cəmi 10,5 min nəfər (11%) artıb.
Müsahibimiz vurğuladı ki, Azərbaycanın regionları üzrə becərilə bilən torpaq resurslarının demoqrafik inkişaf baxımından məhdud və ya geniş olduğunu göstərən müvafiq xəritə hazırlanıb, xəritə əsasında əhalinin fizioloji sıxlığının yüksək və aşağı olduğu iqtisadi-coğrafi və inzibati rayonlar fərqləndirilib. Alimin sözlərinə görə, həmçinin, regionlarda orta hesabla əhalinin hər nəfərinə düşən mənzil sahəsinin azaldığı diqqətə çatdırılıb.
Mingəçevirdə əhalinin artım tempinin aşağı olması səbəblərini bir sıra amillərlə əlaqələndirən alim qeyd etdi ki, bu əsasən həmin ərazidə iş yerlərinin az olması ilə bağlıdır. “Azərbaycandakı iri rayon və şəhərlərin əhalisinin artım tempinə görə müqayisəsini apardıq. Belə qənaətə gəldik ki, Mingəçevir şəhərinin əhalisi Azərbaycanın digər iri şəhərləri ilə müqayisədə zəif inkişaf etməkdədir. Əlbəttə, hər hansı bir şəhərin əhalisi zəif artırsa, bunun konkret səbəbləri var. Burada mövcud olan iş yerləri əhalinin tələbatına uyğun olmalıdır ki, insanlar həmin şəhəri tərk etməsinlər. Mingəçevir şəhərinin əhalisi keçən əsrin 70-80-ci illərində ənənəvi olaraq çox sürətlə artırdı. Bu da ona görə idi ki, bura kənd yerlərindən əhali gəlirdi. Kənd yerlərindən gələn əhali də bu şəhərin əhalisinin artmasında mühüm rol oynayırdı. Keçən əsrin 90-cı illərində Mingəçevir şəhərində əhali sayının artım tempi zəiflədi. Rusdilli əhalinin bu şəhərdən çıxıb getməsi, digər tərəfdən, şəhərin ətrafında kənd yaşayış məntəqələrinin az olması amilləri müşahidə edildi. Şəhərlərin inkişafı üçün onların ətrafında kəndlərin olması mühüm amildir. Həmin kəndlərin əhalisi şəhərin demoqrafik bazasının inkişafında əhəmiyyətli rol oynayır. Lakin bu baza nisbətən zəif olduğuna görə, yəni Mingəçevirin ətrafında kəndlər az olduğu üçün, sözügedən problem meydana çıxıb. Mingəçevir şəhərinin əhalisi daxili insan resursları hesabına artıb. Yəni başqa şəhərlər kimi, miqrasiya hesabına arta bilməyib. Şəhər əhalisinin də təbii artımı yetərli deyil. Həqiqətən də son 20-25 il ərzində Mingəçevir şəhərində əhalinin mütləq artımı 10 min nəfər ətrafında olub. Mingəçevirdə Şirvan, Yevlax, Naxçıvan və digər şəhərlərlə müqayisədə əhalinin artım sürəti aşağıdır. Bu problem Şəki və Lənkəran şəhərlərində də mövcuddur, o şəhərlərdə də əhalinin təbii artım tempi çox zəifdir”.
Alim bildirdi ki, bu ciddi problemdir və bunun qarşısının alınması üçün müxtəlif tədbirlər həyata keçirilməlidir. R.Kərimovun fikrincə, əhalisinin artım tempi ləng gedən iri şəhərlərdə yeni istehsalat və qeyri-istehsalat müəssisələri açılmalıdır. “Mingəçevirdə və əhalisinin artım tempi zəif olan şəhərlərdə bu problemin aradan qaldırılması üçün yüngül sənaye müəssisələrinin, iş yerlərinin artırılması, istehsalat və qeyri-istehsalat sahələrinin inkişaf etdirilməsi tələb olunur. Bu, insanların öz ehtiyaclarını qarşılaması üçün vacibdir. Yəni onlar iş üçün Bakıya və digər iri şəhərlərə üz tutmasınlar. Bunun qarşısının alınması üçün iş yerlərinin miqyası genişləndirilməlidir. Mingəçevirdə, eləcə də digər şəhərlərdə əməktutumlu istehsalat, sənaye sahələrinin artırılması həmin şəhərlərin əhalisinin təbii artım tempinin yüksəlməsinə səbəb olacaq”.
O, həmçinin, qeyd etdi ki, “Regionların sosial-iqtisadi inkişafı Dövlət Proqramı”nda bu barədə xüsusi bənd olsa, daha məqsədəuyğun olar. “Azərbaycanda dağlıqyanı kənd və şəhərlərdə əhalinin təbii artımının azalmasının qarşısının alınması üçün tədbirlər görülməlidir. Həm bu ərazilərdə, həm də sərhəd bölgəsində, yəni cəbhəyanı ərazilərdə yerləşən şəhər və inzibati rayonların əhalisinin artmasının güclü inkişaf etdirilməsi məsələsinin ya xüsusi bənd kimi, ya da alt proqram şəklində Dövlət Proqramına daxil edilməsi məqsədəuyğun olardı. Bu proqramın hazırlanması üçün alimlər də dövlət qurumları ilə əməkdaşlıq edə bilərlər”- deyə alim qeyd etdi.
O, həmçinin, vurğuladı ki, son illərdə əhalisi azalan kəndlərin nisbətən çox olduğu regionlar kimi Quba-Xaçmaz, Lənkəran-Astara, həmçinin, Şəki-Zaqatala, Gəncə-Qazax iqtisadi-coğrafi rayonlarıdır. Alimin bildirdiyinə görə, apardığı tədqiqatın nəticəsi olaraq inzibati rayonların əhalisinin sayını, artım tempini, mövcud demoqrafik potensialı ifadə edən bir neçə xəritə hazırlayıb və onlar əsasında təhlil aparıb.
İradə SARIYEVA
