Bu ilin ilk üç rübü üzrə bağlanmış 8,2 min iş yerlərinin 52,46 faizinin (4,3 min nəfərinin) dövlət sektorunun payına düşməsi ölkədə məşğulluq siyasətinin nə dərəcədə ziddiyyətli aparıldığını açıq şəkildə göstərir.
Özəl sektorun işsizliklə mübarizə aparmaq kimi rəsmi öhdəliyi yoxdur, bu, dövlətin sosial-iqtisadi funksiyalarından biridir. Lakin paradoks ondadır ki, işsizliyin qarşısını almağa cavabdeh olan dövlət sektoru həmin dövrdə iş yerləri bağlanması üzrə əsas “lider” olub. Bu, sadəcə statistik anomaliya deyil, mövcud idarəetmə və iqtisadi modelin struktur problemlərindən qaynaqlanan real nəticədir. Hökumətin büdcə hesabına yerli-yersiz yeni iş yerləri açması isə problemləri qısa müddətə “örtmək”dən başqa rol oynamır və uzunmüddətli perspektivdə səmərəli məşğulluq siyasəti sayıla bilməz. Əsas diqqət özəl sektorda iş yerlərinin artımına və bunun hesabına vergi subyektlərinin sayının yüksəlməsinə yönəlməli olduğu halda proses tam əks istiqamətdə gedir.
Dövlət sektorunda iş yerlərinin bağlanmasının səbəbləri bir neçə əsas istiqamətdə formalaşır. Əvvəla, ştatların optimallaşdırılması adı ilə aparılan struktur islahatları bir çox qurumda əməkdaşların ciddi ixtisarına gətirib çıxarır. Məsələn, İqtisadiyyat Nazirliyi ilə bağlı bir neçə agentlik tək qurum altında birləşdirilir, əvvəl ümumilikdə 150 nəfərin çalışdığı üç qurum üçün yeni strukturda sadəcə 80 ştat təsdiq edilir. Optimallaşdırma kimi təqdim olunan bu addım faktiki olaraq 70 nəfərin iş yerinin bağlanması deməkdir. Bundan başqa, dövlət müəssisələrinin bir qismi illərlə zərərlə işləyir və büdcədən maliyyələşmə tələb edir. Kiçik rayonlardakı bəzi zavod və müəssisələr buna tipik nümunədir. Büdcəyə düşən yükü azaltmaq üçün bu müəssisələrdə şöbələr bağlanır, əməkdaşların 30-40 faizi ixtisara düşür və nəticədə məşğulluq göstəriciləri daha da pisləşir.
Rəqəmsallaşma prosesi də müəyyən mənada iş yerlərinin azalmasına səbəb olur. Əvvəllər sənəd qəbulunda 20 operatorun çalışdığı xidmət mərkəzində elektron sistem qurulduqda müraciətlərin əksəriyyəti onlayn həyata keçirilir, canlı müraciətlər azalır və 20 operatorun 12-si artıq əmək fəaliyyətinə ehtiyac olmadığı üçün işdən azad edilir. Beləliklə, xərclərin optimallaşdırılması dövlətin məqsədi olsa da, nəticədə iş yerlərinin bağlanmasına yol açır.
Özəl sektorun zəifləməsi və vergi yükünün artması da iqtisadiyyatda məşğulluğa mənfi təsir göstərir. Kiçik və mikro-sahibkarlıq üçün vergi yükünün artması bir çox biznesin fəaliyyətini davam etdirməsini mümkünsüz edir. Məsələn, aylıq dövriyyəsi 10 000 AZN olan kiçik bir restoran 14 faiz vergi ödəyərkən 1 400 AZN ödəyirdi, dərəcə 18 faizə qalxdıqda vergi məbləği 1 800 AZN olur. Sahibkar ya qiymətləri artırmalı, ya xərcləri azaltmalı, ya da biznesi bağlamalıdır. Nəticədə, çoxsaylı kiçik iaşə obyektləri məhz bu səbəbdən fəaliyyətini dayandırır. Vergi tətbiq mexanizmlərinin qeyri-sabit olması da özəl sektoru zərbə altında qoyur. Məsələn, sahibkar əvvəlki qaydalara uyğun olaraq vergiləri ödədiyi halda yeni təlimatların tətbiqi ilə birdən-birə əlavə ödənişlər və cərimələrlə qarşılaşır. Bu qeyri-müəyyənlik sahibkarın fəaliyyəti planlaşdırmasını çətinləşdirir və bir çoxları işi kiçiltməyə, filial açmamağa və hətta, bazardan çıxmağa məcbur olur. Vergi bazasının daralması mexanizmi isə prosesi daha da ağırlaşdırır. Əgər bir rayonda əvvəl 100 sahibkar fəaliyyət göstərir və 50 min AZN vergi ödəyirdisə, vergi yükünün artırılması nəticəsində 40 sahibkar fəaliyyətini dayandırdıqda 60 sahibkar qalsa belə, artan dərəcələrə baxmayaraq ümumi vergi gəlirləri azalır və büdcə gəlirləri gözlənilən effekti vermir.
Hökumətin öz sektorunda iş yerlərini qorumaması da bir neçə səbəbdən qaynaqlanır. Əsas faktor xərclərə qənaət prinsipinin məşğulluqdan üstün tutulmasıdır. Məsələn, dövlət müəssisəsində 500 işçi çalışırsa və onların yalnız 250 nəfərinin real iş yükü varsa, hökumət ştat sayını 300-ə endirməklə maaş fondunu 40 faiz azalda bilir, lakin 200 nəfərin işsiz qalması mənfi sosial nəticələr doğurur. Dövlət sektorunda məhsuldarlığın aşağı olması da ixtisarları stimullaşdırır. Əgər 10 nəfər gündəlik 20 sənəd emal edirdisə və yeni sistem eyni işi 15 nəfərin görməsinə imkan verirsə, hökumət qalan 5 nəfərin saxlanmasını məqsədəuyğun hesab etmir. Özəl sektorun yetərincə inkişaf etməməsi isə bu prosesin daha da ağır nəticələr doğurmasına səbəb olur. Normal iqtisadi modeldə özəl sektor ildə minlərlə yeni iş yeri açır və dövlətin bağladığı bir neçə yüz iş yeri balanslaşdırılır. Lakin Azərbaycanda özəl sektor illik yalnız 200–300 yeni iş yeri yaradırsa və dövlət eyni dövrdə minlərlə iş yerini bağlayırsa, balans pozulur və işsizlik artır.
Bu prosesin tərsinə getməsi isə digər ölkələrin təcrübəsi ilə müqayisədə daha aydın görünür. Polşa və Estoniya kimi ölkələrdə vergi dərəcələrinin sadələşdirilməsi, nəticədə vergi yükünün azaldılması, sahibkarlığa kredit və güzəştlərin genişləndirilməsi daha çox şirkətin yaranmasına səbəb olub. Vergi bazası genişləndiyi üçün büdcə gəlirləri də vergi dərəcələrini artırmadan çoxalıb. Azərbaycanda isə əks model tətbiq edilir: büdcə kəsiri yarananda vergi dərəcələri artırılır, sahibkarlar artan yükə dözməyib fəaliyyətini dayandırır, vergi subyektlərinin sayı azalır və növbəti il hökumət yenidən vergi dərəcələrini artırmağa məcbur olur. Bu, iqtisadiyyatda “geriləmə spiralı” yaradır və özəl sektorun davamlı fəaliyyətini daha da zəiflədir.
Bütün bunların fonunda hökumətin prosesi tərsinə çevirməsi üçün mümkün iqtisadi mexanizmlər mövcuddur. Əgər sadələşdirilmiş vergi 4 faizdən 2 faizə endirilsə, minlərlə kiçik biznes yenidən fəaliyyətə qayıda bilər və vergi bazası genişləndiyi üçün büdcə gəlirləri artar. Türkiyədə bu model özünü doğruldub. Kiçik və orta biznes üçün vergi güzəştləri, sosial sığorta ödənişlərində endirimlər və güzəştli kreditlər KOB-ların sayını artırmaq üçün effektiv mexanizmdir. Gürcüstanda bu siyasət KOB-ların payını 70 faizə qədər yüksəldə bilib. Dövlət sektorunda optimallaşdırmanın birdəfəlik deyil, mərhələli şəkildə aparılması da sosial zərbəni azaldar. Məsələn, 5 000 ştatın bir ildə bağlanması əvəzinə bunun üç il ərzində mərhələli şəkildə həyata keçirilməsi və paralel olaraq özəl sektorun genişlənməsi üçün stimulların verilməsi işsizliyin təsirlərini minimuma endirə bilər.
Nəticə etibarilə, dövlət sektorunda iş yerlərinin kəskin azalması və özəl sektorun vergi yükündən zəifləməsi bir-birini qidalandıran iki əsas problemdir. Mövcud iqtisadi model vergi dərəcələrinin artırılması hesabına büdcə doldurmağa çalışdığı üçün həm vergi bazası daralır, həm də məşğulluq azalır. Halbuki, dövlət öz sektorunda iş yerlərini qorumaqla yanaşı, özəl sektorun inkişafı üçün şərait yaratsa, həm işsizlik azalardı, həm də büdcə gəlirləri vergi dərəcələrini yüksəltmədən artardı. Hazırkı vəziyyət göstərir ki, problemin kökü tək bir qərarda deyil, bütöv sistemin tərsinə işləyən mexanizmindədir və effektiv həll yalnız bu mexanizmin dəyişdirilməsi ilə mümkün ola bilər.
Akif NƏSİRLİ
