Kamran Əsədov: “Ölkədə elmi tədqiqatların sənaye ilə əlaqələndirilməsində institusional mexanizmlər hələ tam formalaşmayıb”
“Mən bütövlükdə bildirmək istəyirəm ki, elm iqtisadiyyatla, sənaye ilə sıx bağlı olmalıdır. Burada bu kürsüdən dövlət strukturlarına da göstəriş vermək istəyirəm ki, Azərbaycan alimləri ilə daha sıx işləsinlər”. Bu sözləri Prezident İlham Əliyev Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının 80 illik yubiley yığıncağında çıxışı zamanı söyləyib.
Ölkə başçısı qeyd edib ki, bu gün elmimizin praktik nəticələri olmalıdır: “Təkcə elmi əsərlərdə yox, həyatda və iqtisadiyyatın sürətli inkişafını nəzərə alaraq, əlbəttə ki, burada əlaqələndirmə, uzlaşma yüksək səviyyədə olmalıdır. Əminəm ki, bu sözlərdən sonra bizim dövlət qurumlarımız Azərbaycan alimləri ilə daha fəal işləyəcəklər”.
“Dövlət qurumlarının bir çoxu elmi potensialdan istifadədə passiv mövqe tutur, tədqiqatların nəticələri isə çox zaman hesabatlarla məhdudlaşır, bu vəziyyət isə…”
Dövlət orqanlarının alimlərlə əməkdaşlığının əhəmiyyəti haqqında danışan təhsil eksperti Kamran Əsədov “Bakı-Xəbər”ə şərhində bildirdi ki, Prezident İlham Əliyevin elmin iqtisadiyyat və sənaye ilə sıx inteqrasiyası barədə AMEA-da səsləndirdiyi fikirlər Azərbaycanın yeni inkişaf mərhələsinə keçidində strateji istiqamətləri müəyyənləşdirir: “Bu bəyanat həm iqtisadi, həm də elmi idarəetmə baxımından sistemli düşüncənin ifadəsidir. Müasir dövrdə elmin real iqtisadi proseslərə qoşulması yalnız elmi nəticələrin praktik tətbiqi deyil, eyni zamanda bilik iqtisadiyyatının formalaşması üçün əsas şərtdir. 2024-cü ildə ÜDM-də Azərbaycanın qeyri-neft sektorunun payı 68 faizi keçib, lakin bu sektorun elmi innovasiyalarla təminat səviyyəsi hələ də 20 faizin altındadır. Bu göstərici elmin sənaye proseslərinə hələ tam inteqrasiya olunmadığını göstərir və Prezidentin qeyd etdiyi kimi, bu istiqamətdə dövlət qurumları ilə alimlər arasında əlaqələndirmə yüksək səviyyəyə qaldırılmalıdır. Azərbaycan Respublikasının “Elm haqqında” Qanununun 4-cü maddəsinə əsasən, “elmi fəaliyyətin nəticələri ölkənin sosial-iqtisadi inkişafına yönəldilməli və dövlət siyasətinin prioritet istiqamətləri ilə uzlaşdırılmalıdır”. Bu, Prezidentin söylədiyi konsepsiyanın hüquqi əsasını təşkil edir. Elm və Təhsil Nazirliyi son illərdə bu istiqamətdə mühüm addımlar ataraq elmi nəticələrin kommersiyalaşması və tətbiqi imkanlarını genişləndirib. 2023–2024-cü illərdə Nazirliyin maliyyə dəstəyi ilə 200-dən çox tədqiqat layihəsi həyata keçirilib və onların 30 faizi birbaşa sənaye müəssisələrində sınaqdan keçirilib. Bu, elmin iqtisadi proseslərdə rolunun artdığını göstərən müsbət göstəricidir.
Müsbət tərəf ondan ibarətdir ki, bu siyasət nəticəsində elmi tədqiqatların nəticələri artıq dövlət proqramlarının tərkib hissəsinə çevrilir. Məsələn, “Yaşıl artım strategiyası”, “Rəqəmsal Azərbaycan” və “Sənaye 4.0” təşəbbüslərində elmi institutların iştirakı genişlənib. Elm və Təhsil Nazirliyinin təşəbbüsü ilə yaradılan “Elmin kommersiyalaşdırılması ofisləri” universitetlərdə startap və innovasiya yönümlü mədəniyyət formalaşdırır. Bu, dünya təcrübəsinə tam uyğundur. Cənubi Koreyada “KIST” institutlarının hər il 200-dən çox sənaye layihəsini icra etməsi, Almaniyada Fraunhofer institutlarının gəlirlərinin 70 faizini sənaye sifarişlərindən əldə etməsi, ABŞ-da “National Science Foundation”un 40 milyard dollarlıq innovasiya dəstək proqramı məhz belə elmi-iqtisadi sinerjinin nəticəsidir. Azərbaycan bu modelləri mərhələli şəkildə tətbiq etməklə öz milli elmi sistemini praktik dəyərə çevirir.
Lakin mənfi tərəf ondan ibarətdir ki, ölkədə elmi tədqiqatların sənaye ilə əlaqələndirilməsində institusional mexanizmlər hələ tam formalaşmayıb. Dövlət qurumlarının bir çoxu elmi potensialdan istifadədə passiv mövqe tutur, tədqiqatların nəticələri isə çox zaman hesabatlarla məhdudlaşır. Bu vəziyyət elmi ideyaların iqtisadi səmərəyə çevrilməsini ləngidir. Elm Fondunun və Texnoparkların birgə fəaliyyətinin genişləndirilməsi, elmi nəticələrin mülkiyyət hüququ ilə qorunması və tətbiqinə dair normativ mexanizmlərin təkmilləşdirilməsi zəruridir.
Dəyişməli olan əsas istiqamət dövlət qurumlarının və elmi mərkəzlərin əməkdaşlığının formal deyil, funksional xarakter almasıdır. Məsələn, Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi torpaq məhsuldarlığı, su ehtiyatlarının səmərəli idarə olunması, biotexnologiya istiqamətində alimlərlə birgə proqramlar icra etməli, İqtisadiyyat Nazirliyi isə sənaye müəssisələrinin tədqiqat sifarişlərini qrant mexanizmi ilə maliyyələşdirməlidir. Eyni zamanda, bu əməkdaşlıqda Elm və Təhsil Nazirliyi mərkəzi koordinator rolunu oynayaraq elmi nəticələrin dövlət siyasətində tətbiqini təmin etməlidir”.
Həmsöhbətimiz bildirdi ki, Türkiyədə “TÜBİTAK” və dövlət qurumları arasında birgə innovasiya fondları yaradılıb və hər il 1500-dən çox elmi layihə sənaye tətbiqinə keçir. Avropa İttifaqında isə “Horizon Europe” proqramı çərçivəsində universitetlər və dövlət orqanları arasında birbaşa müqavilələr imzalanır. Azərbaycan bu təcrübələri mərhələli şəkildə tətbiq etməklə elmin iqtisadi təsir gücünü artırır: “Elm və Təhsil Nazirliyinin bu istiqamətdə gördüyü işlər – elmi fəaliyyətin nəticələrini sənaye layihələri ilə əlaqələndirməsi, elmi nəticələrin kommersiyalaşdırılması mexanizmlərinin tətbiqi və universitetlərdə innovasiya ekosisteminin yaradılması – dövlət siyasətinin məqsədyönlü və strateji icrası kimi qiymətləndirilməlidir. Nazirlik artıq elmin təkcə akademik deyil, həm də iqtisadi alətə çevrilməsi üçün sistemli model formalaşdırır. Hesab edirəm ki, Prezident İlham Əliyevin AMEA-da səsləndirdiyi fikirlər elmi potensialın ölkənin iqtisadi inkişafının ayrılmaz hissəsinə çevrilməsi üçün ciddi siyasi mesajdır. Bu, həm dövlət strukturlarının məsuliyyətini artırır, həm də alimlərin fəaliyyətinə yeni motivasiya verir. Elm və Təhsil Nazirliyi bu strateji xəttin icrasında əsas mərkəz rolunu oynayaraq, elmi fəaliyyətin nəticələrini iqtisadiyyatın real sektoruna yönəltməklə Azərbaycanın bilik əsaslı inkişaf mərhələsinə keçidini təmin edir”.
Günel CƏLİLOVA
