Bu proses illərlə davam edə bilər və güclü siyasi iradə tələb edir
Son günlər həbsi ilə ismi media gündəmini zəbt edən Adnan Əhmədzadənin müxtəlif ölkələrdə 100 milyonlarla dollarlıq mülkləri ortaya çıxır. Adnan Əhmədzadə barədə yayılan məlumatlarda onun, xüsusən də Avropa və Yaxın Şərqdə yüz milyonlarla dollar dəyərində daşınan və daşınmaz əmlaklara sahib olduğu iddia olunur. Dubayda 18 milyon dollarlıq mənzilin ortaya çıxması barədə də mediada məlimat verilir.
Bu cür informasiyalar əsasən araşdırmaçı jurnalistlərin hesabatlarına, daşınmaz əmlak reyestrlərinə və sızdırılmış sənədlərə söykənir. Belə daşınan və daşınmaz əmlakların sayı onlarladır.
Bütün bu daşınan və daşınmaz əmlak Azərbaycan xalqının sərvətinin talanması hesabına əldə edilib. Bu əmlakın hansı prinsip və mexanizmlərlə Azərbaycan dövlətinin nəfinə müsadirə edilməsi mümkündür? Yoxsa həmin mülklər A.Əhmədzadənin adında qalacaq və yaxud əmlakın yerləşdiyi ölkələrin hökumətləri bunu müsadirə edəcək?
Baki-xeber.com nəşrinə görə, bu məsələ çox mürəkkəbdir və bir neçə hüquqi, siyasi və praktik mexanizmdən asılıdır. Bu sual əslində beynəlxalq korrupsiya ilə mübarizə və “ofşor əmlakların” geri qaytarılması məsələsinə aiddir.
Azərbaycan dövlətinin birbaşa müsadirəsi mümkündürmü?
Azərbaycan dövləti yalnız ölkə daxilində olan əmlakları müsadirə edə bilər. Xaricdəki mülklərə Azərbaycan hökuməti birbaşa əl qoya bilməz, çünki həmin əmlakların üzərində nəzarət əmlakın yerləşdiyi dövlətin yurisdiksiyasına aiddir.
Xarici ölkələrdə müsadirə mexanizmləri
Mülk hansı ölkədədirsə, müsadirə də həmin ölkənin qanunlarına uyğun aparılır. Bu istiqamətdə iki əsas mexanizm var. Bunlardan biri cinayət-hüquqi müsadirədir (Criminal forfeiture). Əgər əmlak sahibinə korrupsiya, çirkli pulların yuyulması, vergidən yayınma və s. ilə bağlı cinayət işi açılıbsa, həmin ölkə məhkəmə qərarı ilə əmlakı müsadirə edə bilər.
İkincisi isə mülki müsadirədir (Civil forfeiture). Bəzi ölkələrdə (məsələn, Böyük Britaniya, ABŞ, İsveçrə, BƏƏ) məhkəmə qərarı olmadan, yalnız əmlakın mənşəyi izah olunmadıq da əmlakın müsadirə edilməsi mümkündür.
Belə əmlakların Azərbaycan dövlətinə geri qaytarılması mümkündür
Bunun üçün Azərbaycan hökuməti rəsmi hüquqi müraciət etməlidir (məsələn, qarşılıqlı hüquqi yardım müqavilələri vasitəsilə). Eyni zamanda əmlakın korrupsiya və digər qeyri-qanuni yollarla əldə edildiyi sübut olunmalıdır.
BMT-nin “Korrupsiyaya qarşı Konvensiyası” (UNCAC) bu məsələdə əsas beynəlxalq sənəddir. Azərbaycan da bu sənədə tərəf olduğu üçün, hüquqi əsas mövcuddur.
Lakin praktika göstərir ki, belə əmlakların geri qaytarılması çox vaxt illərlə çəkir və siyasi iradə tələb edir. Məsələn, Nigeriya, Qazaxıstan və Özbəkistanın bəzi məmurlarının pulları İsveçrə və ABŞ tərəfindən geri qaytarılıb, amma uzun məhkəmə proseslərindən sonra.
Əgər Azərbaycan hərəkət etməsə
Əgər Azərbaycan dövləti iddia qaldırmasa, əmlak yerləşdiyi ölkənin qanunlarına uyğun ya sahibində qalır, ya da çirkli pulların yuyulması sübuta yetirilsə, həmin ölkənin öz büdcəsinə müsadirə olunur.
Məsələn, Böyük Britaniya və ABŞ-da belə əmlaklar çox vaxt öz dövlətlərinin xeyrinə müsadirə olunur.
BƏƏ-də (o cümlədən Dubayda) isə bir çox hallarda mülkiyyət sahibləri qorunur və yalnız çox güclü beynəlxalq təzyiq olduqda müsadirə prosesi başlayır.
Yəni xaricdəki əmlakların Azərbaycan dövlətinə qaytarılması yalnız rəsmi hüquqi iddialar və beynəlxalq əməkdaşlıq yolu ilə mümkündür.
Əgər Azərbaycan hökuməti bu istiqamətdə təşəbbüs göstərməsə, mülklər ya A.Əhmədzadənin (və ya ailəsinin) adında qalacaq, ya da yerləşdiyi ölkənin hökuməti tərəfindən müsadirə olunaraq həmin ölkənin xeyrinə keçəcək.
Korrupsiya yolu ilə əldə edilmiş xaricdəki əmlakların Azərbaycana qaytarılması üçün Azərbaycan hökumətinin atmalı olduğu konkret hüquqi və diplomatik addımlar aşağıdakılardan ibarətdir:
- Əmlakın tam inventarının hazırlanması
Araşdırmaçı jurnalistlərin, sızdırılmış sənədlərin və beynəlxalq reyestrlərin məlumatlarından istifadə edilməklə əmlak qanuni qaydada inventarlaşdırılmalıdır. İnventarlarda hər bir mülk üçün yerləşdiyi ölkə, qiymət, mülkiyyət hüququ və qanuni sənədlər qeyd olunmalıdır. Bu, həm məhkəmə iddiası, həm də beynəlxalq diplomatik proses üçün əsas sənəd rolunu oynayır.
- Hüquqi ekspertiza və sənədləşmə
Əmlakın korrupsiya yolu ilə əldə edildiyini sübut edən sənədlər toplanmalıdır. Dövlət büdcəsindən mənimsənilmiş vəsaitlərin izləri açıq şəkildə göstərilməlidir. Vergidən yayınma faktları, rüşvət və ya digər cinayət əlamətləri məhkəmə qaydasında sübut olunmalıdır. Bu sənədlər xarici məhkəmələrdə təqdim ediləcək əsas sübutlardır.
- Beynəlxalq hüquqi müraciətlər
Azərbaycan, əmlakın yerləşdiyi ölkənin hüquq-mühafizə orqanlarına rəsmi müraciət göndərməlidir. Burada əsas mexanizmlər əməkdaşlıq müqavilələri (Mutual Legal Assistance Treaties, MLAT), beynəlxalq konvensiyalar, məsələn UNCAC-dan (Korrupsiyaya qarşı BMT Konvensiyası) ibarət ola bilər.
Bu işdə məqsəd mülkiyyət hüququnun və korrupsioner fəaliyyətin sübut olunması, əmlakın müsadirəsi üçün hüquqi zəmin yaratmaqdır.
- Xarici məhkəmə prosesləri
Əgər əmlakın sahibi özünü müdafiə etsə, Azərbaycan dövləti məhkəməyə və ya müvafiq yurisdiksiya orqanına mülki və ya cinayət işi iddiası qaldırmalıdır.
Bu prosesdə mülkiyyətin mənşəyi, Azərbaycan dövlətinin hüquqi marağı və əmlakın cinayət yolu ilə əldə edildiyinin sübutu vacibdir.
- Diplomatik təzyiq və beynəlxalq əməkdaşlıq
Beynəlxalq təşkilatların və tərəfdaş ölkələrin dəstəyi ilə əmlakın geri qaytarılması üçün siyasi və diplomatik təzyiq göstərmək, beynəlxalq media və hüquqi mühitdən istifadə edərək təzyiq yaratmaq istifadə edilən metodlardandır.
Məsələn, İsveçrə, ABŞ və Böyük Britaniya korrupsioner pulların qaytarılması sahəsində uğurlu təcrübəyə malikdir.
- Geri qaytarılan vəsaitlərin idarə olunması
Əmlak müsadirə olunub Azərbaycana qaytarıldıqdan sonra şəffaf və ictimai nəzarət altında istifadəsi təmin edilir. Bu vəsaitlər dövlət büdcəsinə köçürülə və ya onların hesabına xüsusi fond yaradıla bilər.
Bu, həm korrupsiya ilə mübarizənin etibarlılığını artırır, həm də ictimai dəstək yaradır.
Qeyd edək ki, bu proses illərlə davam edə bilər və güclü siyasi iradə tələb edir. Əsas amil sübut bazasının möhkəmliyi və beynəlxalq hüquqi prosedurlara uyğunluqdur.
Akif NƏSİRLİ
