Akif Nəsirli: “Azərbaycan üçün strateji əhəmiyyət daşıyır və uzunmüddətli faydaları çox ola bilər"
Azərbaycanla Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin (BƏƏ) əməkdaşlığı çərçivəsində imzalanan mühüm sənədlərdən biri də Xəzər suyunun duzsuzlaşdırılması zavodunun layihələndirilməsi, tikintisi, maliyyələşdirilməsi, istismarı və texniki xidməti üzrə Dövlət-özəl tərəfdaşlığı haqqında Sazişdir. Bununla yanaşı emal olunmuş suyun alınması haqqında da Saziş imzalanıb.
Xəzər dənizinin suyunun duzsuzlaşdırılması, şirinləşdirilməsi layihəsinin Azərbaycan iqtisadiyyatı üçün nə kimi faydası olacaq?
"Transsərhəd çaylar və ya yağış sularından asılılıq azalacaq..."
Liberal İqtisadçılar Birliyinin rəhbəri Akif Nəsirli “Bakı-Xəbər”ə “Xəzər dənizinin suyunun duzsuzlaşdırılması (“desalination”) layihəsi Azərbaycan üçün bir sıra üstünlüklər gətirə bilər, amma bəzi çətinliklər və risqlər də var. Gəlin, faydaları və mümkün problemləri birlikdə nəzərdən keçirək. İlk növbədə layihənin faydalarına nəzər salaq.
Bakı və Abşeron bölgəsində suya tələbat böyükdür. Mövcud nəqletmə infrastrukturu, artezian
sularının və kənardan gətirilən su mənbələrinin məhdudluğu, əhali artımı və sənaye inkişafı nəticəsində bu tələbat daha da artmaqdadır. Desalinasiyalı su regionda su ehtiyatlarını artıraraq bu təzyiqləri yumşalda bilər.
Transsərhəd çaylar və ya yağış sularından asılılıq azalacaq, iqlim dəyişikliklərinə (quraqlıq, yağışların qeyri-mütəmadi yayılması) region daha az həssas olacaq.
Eyni zamanda yeni infrasturukturlar inşa ediləcək (fabrik, kəmərlər, nasos stansiyaları). Bu, tikinti, texniki işlər, əməliyyat və digər sahələrdə iş yerlərinin yaranmasına da şərait yaradır.
Uzun müddətli ictimai-özəl tərəfdaşlıq (PPP) layihəsi xarici investisiyaları cəlb edir (məsələn, ACWA Power ilə anlaşma) ki, bu da valyuta axını, texnologiya transferi, idarəetmə bacarıqlarının artırılması deməkdir".
A. Nəsirli qeyd etdi ki, digər tərəfdən, Azərbaycan neft-qaz sektoruna çox bağlıdır, su təchizatı, kənd təsərrüfatı, sənaye və məişət ehtiyaclarını təhlükəsiz su mənbələrinə bağlı etmək iqtisadiyyatın davamlılığını artırır: "Su yoxluğu ölkənin kənd təsərrüfatı məhsuldarlığını azalda bilər, bu da ərzaq təhlükəsizliyi və ixrac potensialına təsir edir. Desalinasiyalı su bu sahədə dəstək ola bilər. Bununla yanaşı layihə yeni texnologiyaların gətirilməsi (məsələn, SWRO — su ters osmozu), enerji səmərəliliyi, su itkisini azaltma metodları, suyun təkrar istifadəsi kimi sahələrin inkişafını təşviq edir.
Bu texnologiyalar yerli şirkət və mütəxəssislərin bacarıqlarını artıracaq, eyni zamanda iqlim texnologiyaları ilə bağlı beynəlxalq əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirir.
Təhlükəsiz içməli su təminatı insan sağlamlığına birbaşa təsir edir — su çatışmazlığı və çirklənmiş su ilə bağlı xəstəlik risqlərini azaldır.
Su problemindən daha çox əziyyət çəkən bölgələrdə yaşam şəraitinin yaxşılaşması sosial rifaha müsbət təsir göstərir.
Mümkün çətinliklər və risqlərə gəldikdə, desalinasiyalı su istehsalı çox enerji tələb edir — elektrik enerjisinin qiyməti, əməliyyat və baxım xərcləri bu layihənin səmərəliliyinə çox təsir edəcək.
Şlak suyu (brine) və digər tullantıların idarə olunması xərci var. Əgər düzgün idarə edilməsə, ətraf mühitə mənfi təsirləri ola bilər.
Əgər istifadə olunan enerji bərpaolunmaz mənbələrdən alınırsa, karbon emissiyaları yüksək olacaq. Layihənin ekoloji davamlı olması üçün bərpaolunan enerjiyə keçid, enerji səmərəliliyi və ya digər yaşıl texnologiyaların tətbiqi vacibdir.
Xəzər dənizinə buraxılacaq duzlu tullantılar (brine) və kimyəvi qatqılar dəniz ekosistemlərinə ziyan vura bilər. Düzgün tənzimlənməsə balıqçılıq, su bioloji müxtəlifliyi və habitatlara təsirləri artar.
Desalinasiyanın yerləşdiyi yerin seçimi, suyun daşınması və infrastruktur məsələləri ekoloji yükü artıran faktorlar ola bilər.
Desalinasiyalı suyun qiyməti içməli su mənbələrindən (məsələn, çaylar, göllər, quyu suları) olan suya nisbətən adətən daha bahadır. Bu, su tariflərinə təsir edəcəyinə görə sosial ədalətin təmin edilməsinə diqqət yetirilməlidir.
Dövlət subsidiyalaşdırmaları və ya su tariflərinin nizamlama mexanizmləri olmadan suya çıxışda bərabərsizliklər yarana bilər.
Layihənin davamlı işləməsi üçün texniki bilik, təcrübə, peşəkar idarəçiliyin olması vacibdir. Hərəkət zamanı su keyfiyyəti, əməliyyatın fasiləsizliyi, texniki nasazlıqlar kimi məsələlər idarə edilməlidir.
Ümumilikdə, Xəzərin suyunun duzsuzlaşdırılması layihəsi Azərbaycan üçün strateji əhəmiyyət daşıyır və uzun müddətli faydaları çox ola bilər — su təminatının sabitliyi, iqtisadiyyatın olan ehtiyaclara qarşı davamlılığı, kənd təsərrüfatı və sənaye inkişafı, sağlamlıq və sosial rifahın yüksəlməsi kimi.
Ancaq bu faydaları əldə etmək üçün layihənin səmərəli enerji mənbələri ilə (mümkünsə bərpaolunan enerji) həyata keçirilməsi, çevrə standartlarının yüksək tutulması, su tariflərinin sosial ədalət prinsiplərinə uyğun tənzimlənməsi, infrastrukturun düzgün planlanması və idarə olunması vacibdir.
Həm də risqlərin qiymətləndirilməsi və çətinliklərə hazır olmaq kimi tədbirlər tələb olunur".
İradə SARIYEVA
