Ağvan qədim türk sözüdür. Bir çox tədqiqatçılar, o cümlədən də professor Qəzənfər Kazımov sözün türk mənşəli olduğunu təsdiq edir və Aran, Ağvan sözlərinin sinonim kimi işləndiyini bildirir. Onun qənaətinə görə, Alban, Aran və Ağvan sözləri eyni mənalıdır.
“Alban sözü tayfa adıdır, etnonim sonralar etnotoponimə çevrilmişdir. Aran sözü şəxs adı olub, həm də sonralar toponim kimi işlənmişdir… Alban sözünün əsasında “igid”, “qəhrəman” mənasında “alp” sözü durduğu kimi, “aran” sözünün kökü “ər” də “kişi”, “igid”, “cəsur” mənasındadır”. Onu da bildirək ki, xalq yazıçısı Mehdi Hüseynin “Odlu qılınc” əsərində qəhrəman Cavanşirin Ağvan hökmdarının oğlu olduğu qeyd olunur.
Alimlərin təfsirinə görə, Qafqaz albanlarının digər adı ağvan olub. “Daha dəqiqini desək, müxtəlif mənbələrdə albanlar bu adla göstərilib. Hazırda bu adda xalq, millət olmasa da törəmələrinin türkləşdiyini, əsasən də erməniləşdiyini söyləyə bilərik. ən az 15-ci yüzilliyə kimi yaşadıqları və türkcə danışdıqları haqqında da fikir söyləmək olar; Zəngəzurun Sisian (Qarakilsə) rayonunun Urud kənd qəbirstanlığındakı daş qoç fiqurunda ərəb əlifbasıyla "Ağvan nəslindən olan İbrahim" sözləri yazılıb. Həmin kəndin yerli əhalisi isə türklərdir, bu günki dillə desək, azərbaycanlılar”-deyə mənbələrdən birində deyilir.
Ağvan adlı toponimlər indi də var. Şəkidə “Ağvanlar hamamı” var, Zəngəzurda, Sisianda 1918-ci il hadisələrindən sonra dağıdılmış Ağvan kəndi olub, hətta qardaş Türkiyədə - Malatyada və Rizədə də Ağvan adlı yaşayış məskənləri mövcuddur.
Ağvan qədim türk sözü olduğu halda bəzi erməni müəlliflər Ağvan sözünü də saxtalaşdırıblar. Bir mənbədə qeyd olunub ki, erməni müəllifi, keşiş və tarixçisi Mikayıl Çamçıyan saxtakarlıq edərək Ağvan sözünün "qədim erməni dilində" (qrabar) "ağu" xoşxasiyyət, mehriban sözündən törədiyini və "Mehriban insanlar ölkəsi" anlamına gəldiyini qeyd edib. Bunlar bu sözü də özlərinə çıxırlar. Bilirik ki, Ağvan sözü müxtəlif vaxtlardan sonra Alban olub. M.Kalankatlının "Albaniya tarixi" adlandırılan kitabının adı isə “Ağvan tarixi”, yaxud “Ağvan ölkəsinin tarixi”olub. Vurğulayaq ki, Çamçıyanın cavabını vaxtilə professor Qiyasəddin Qeybullayev verib. Qiyasəddin Qeybullayev qeyd edir ki, "ağu" sözü erməni dilinə qədim türk dilindən keçib və bu söz hazırda da bir çox türk xalqlarının dilində işlənməkdədir. Moisey Kalankatlı isə ölkənin Aranilər sülaləsindən olan ilk yarıəfsanəvi hökmdar Arranın adı ilə bu cür adlandırıldığını qeyd edir.
“Çamçıyanın izahı tamamilə səhvdir”
AMEA-nın Qafqazşünaslıq İnstitutunun Qafqaz tarixi şöbəsinin müdiri, professor Qasım Hacıyev “Bakı-Xəbər”ə şərhində bildirdi ki, erməni saxtakrlığının əsası elə erməni Qriqoryan kilsəsində qoyulub. “Ağvan sözü qədim türk sözüdür və bizim tariximizlə sıx bağlıdır, bunu ermənilər sonradan götürüb saxtalaşdırıblar. Erməni kilsəsinin fitvası ilə elə bir qədim türk, Azərbaycan sözü yoxdur ki, ermənilər onu saxtalaşdırmasınlar, öz maraqlarına uyğun izah etməsinlər. Bəri başdan deyək ki, akademik Babken Arutunyan da, Arakelyan da, Çamçıyan da, Patkanov da, başqaları da alban tarixinə dair məsələlərə toxunanda oradakı toponimlərə öz şərhlərini, izahlarını veriblər. Çamçıyanın izahı tamamilə səhvdir. Bunlar Ağvan sözünü “erməni sözü” kimi qələmə verir və izah etməyə çalışırlar, amma uydurmdır. Eyni zamanda orta əsrlər dövründən yazan Manantyan da bu şəkildə yazıb. Babken Arutunyan da orta əsr tarixçisidir, o da ağvan toponimini verib onun etmologiyasından danışıb, onun iddia etdiyinə görə guya heç Albaniya adında dövlət olmayın, o “Şərqi Ermənistanın” bir hissəsi “olub”, mənası da “barlı, bəhərli yer” deməkdir. Hətta mən ona cavab yazdım və bildirdim ki, XIX əsrdə gəlib bizim torpaqlarda özlərinə yer edən ermənilər demə ki, qədim dövrlərdən bostan becərirmişlər. İddia edirlər ki, guya Albaniya ermənilərin bağ-bağat yaratdığı, bəhrəli bir torpaq olub (?). Erməni alimlərinin Ağvanla bağlı izah və şəhrləri çox gülüncdür və heç bir əsası yoxdur. O qədər yalan yazıblar ki, özləri o yalanların içində itib-batıblar”-deyə bildirən Q.Hacıyev qeyd etdi ki, Musa Kalankatlının “Albaniya tarixi” alban dilində yazılıb, amma sonra onu məqsədyönlü şəkildə erməni qrabar əlibfasına çeviriblər, burada çox şeyi tərhif edib saxtalaşdırıblar, dəyişiblər, amma müəyyən hissələr olduğu kimi qalıb. Bu kitabın sonra ingilis, ardınca rus dilinə tərcümə edildiyini deyən Q.Hacıyev qeyd etdi ki, Azərbaycan dilinə onu akademik Ziya Bünyadov tərcümə edib. Kitabın adının “Albaniya tarixi” olduğunu deyən Q.Hacıyev bildirir ki, o qədim və orta əsr mənbələrində ağvan kimi də gedib. Onun toponmik mənası elə bizim tariximizlə, dilimizlə bağlıdır və bizim ayrılmaz parçasıdır və Azərbaycan Respublikasında, Qərbi Azərbaycanda ağvan toponimi yayılıb. “Erməni alimləri uzun illərdir yazdıqları saxta kitablarda nə qədər Ağvan sözünü saxtalaşdırmaq istsələr də, buna nail ola bilməzlər. Çünki sözün də, toponimin də əsli, kökü, milli mənşəyi, mənası olur”-deyə Q.Hacıyev vurğuladı.
İradə SARIYEVA
