“Qərbi Azərbaycan mədəniyyəti” rubrikasında hayların mənimsədiyi yazı irsimizdən danışacağıq. Söhbət bu gün “hay yazıları”, “hay kitabələri”, “mətnləri” kimi qələmə verilən alban-qıpçaq yazılarından gedir. Dünyada "hay mədəniyyəti", "hay əlifbası", "hay yazısı" deyə bir nəsnə yoxdur. Sadəcə, haylar başqa xalqların əlifbasını, mədəniyyətini, dinini oğurlamaqda mahirdirlər və mövcud olduqlarından indiyə qədər yalnız oğurluqla məşğul olurlar.
İşğalçı Çar Rusiyası 1836-cı ildə Alban kilsəsini ləğv edib onun varidatını hay Qriqoryan kilsəsinə verdikdən sonra xalqımızın çox zəngin tarixinin, yazı mədəniyyətinin böyük bir hissəsi hayların əlinə keçdi. Oğurluqda pərgar olan hay kilsəsi alban-qıpçaq dövrü əlyazmaların hamısını saxtalaşdırdı. Düzdür, alban dövrü abidələrinin xeyli bir hissəsi ərəb istilası dövründə xilafətin torpaqlarımızdakı əlaltıları tərəfindən qarət edilərək məhv edilib, qalanlar isə XIX əsrdə hay saxtakarlığına, hay oğurluğuna məruz qaldılar. Çox təəssüflər olsun ki, tarixi irsimizi yağı əlindən saldıra bilməmişik və bu gün o yazılar hayların adı ilə dünyaya təqdim olunur.
Tarixçi-araşdırmaçı Ramin Əlizadə bu barədə yazır: “Alban-Qıpçaq yazılı ədəbiyyatı qrabara tərcümə edilərkən saxtalaşdırılıb. Alban mənbələrinin bir çox səhifələri tərcümə edilməyib, Qıpçaq türk sözləri, terminləri, söz birləşmələri, nə qədər xarteş (ermə- nicə qıpçaq) elementi varsa çıxarılıb. Bu proses, ərəblərin Alban-Qıpçaq dövlətinə son qoymasından, Alban-Qıpçaq apostol kilsəsinin qriqoriyan kilsəsinə tabe edil- məsindən, Alban arxivi və ədəbiyyatının erməni kilsəsinə daşınmasından sonra başlandı, XVIII əsrdə mxitaristlər tərə findən isə Avropada və Rusiyada qrabar- ca erməni mənbələri kimi təbliğ edildi. Matenadaranın anbarlarında saxlanılan qrabarca əlyazmalarda verilən məlumat- lara istinad edən S.T.Yeremyan qrabarca mətndə bu barədə məlumatı olduğu kimi təqdim edir:"Müqəddəs keşiş babalar bunları (?) Şərq ölkəsində (yəni Alban) Alban dilində yazmış, sonradan erməni dilinə tərcümə edilmişdir".
A.D. Anasyanın tapdığı əlyazma da bunu təsdiq edir”.
Alimin də yazdığından açıq görsənir ki, haylar Alban-Qıpçaq irsinə qarşı geniş miyyaslı saxtalaşdırma işi aparıb. Ermənilər özləri də etiraf edirlər ki, Matendaranda çoxlu türk qıpcaq
əlyazmaları var. Türk qıpçaq əlyazmaları Matenadarana hansı formada gedib düşdüyü məlumdur. Uzun illər bizə qaranlıq qalan isə o yazılardan becə istifadə olunması idi ki, son illər o yazıların başına açılan oyunlar barədə informasiyalar alırıq.
AMEA Tarix İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, ADPU-nun dosenti Mübariz Ağalarlı “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, Alban kilsəsi erməni Qriqorian kilsəsinə tabe edildikdən sonra alban kilsəsinə aid olan bütün xristian mənbələri, mətnləri, yazılı abidələri, maddi-mədəniyyət nümunələri erməni kilsəsinin nəzarətinə keçib. “Bundan öz xeyirlərinə hərtərəfli istifadə edən ermənilər alban dövrü xristian abidələrininin, tarixi mənbələrin böyük əksəriyyətini erməniləşdirib, digər hissəsini isə istifadə etdikdən sonra məhv ediblər. Hətta tarixi qaynaqlarda məlumatlar var ki, çoxsaylı alban yazılı abiələri ermənilərin fitvası ilə Ərəb xəlifəsinin əmrinə əsasən Tərtər çayına tökülərək məhv edilib. Bu haqda da məlumatlar var.
Bir faktı da deyim ki, ermənilər alban-xristian abidələrinin məhvinə nail olmaqla yanaşı, albanlara məxsus olan yazılı abidələri qrabarcaya tərcümə ediblər. Erməni kilsə xadimlərinin qrabarcaya çevirdikləri qədim alban əlyazmaları arasında Musa Kalankatlının “Alban tarixi” əsəri də var. Bunun orjinalı alban dilindədir. Təəssüflər olsun ki, alban dili və əlifbası zaman-zaman məhv edildiyi üçün bu haqda əlimizdə tutarlı, ciddi məlumatlar yoxdur. Çoxc ehtimal ki, Musa Kalankatlının “Albaniya tarixi” əsərinin orijinalı Matendarandadır, onu üzə çıxarmırlar. Əsərin qrabarcada olan varinatını isə onlar təbliğ edir, tərcümə
edib yayırlar. Bu kitab qrabarcadan rus dilinə, rus dilindən isə akademik Ziya Bünyadov tərəfindən Azərbaycan dilinə çevrilib. Bu kitabın məzmunu nədən ibarətdir? Onlar kitabı saxtalaşdıranda buradan alban, hun, qıpçaq, türk izlərini tamamilə silməyiblər, kitaba ermənilərin Cənubi Qafqazda qədimdən “yaşadıqları”nı əlavə ediblər, öz adlarını kitaba salıblar”-deyə alim qeyd etdi.
Qədim alban ədəbiyyatı barədə yazan tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, bu irs də hayların hədəfindən yayınmayıb: “Tarixi taleyin üzüdönüklüyündən Qafqaz Albaniyasının yerli mənşəli yazıları dövrümüzə qrabar dilində (çünki orjinal mətnin üzünü qrabar dilinə çevirdikdən sonra hay kilsəsi o mətnlərin əslini məhv edib ) gəlib çatmışdır. Alban ədəbi ənənələrinin yaranıb formalaşmasında aparıcı rol xristianlığa məxsus idi. Yəni qədim Qafqaz ədəbiyyatı kim alban ədəbiyyatı da xristian ədəbiyyatı sayılırdı. X əsr də daxil olmaqla alban mənbələri başlanğıcdan alban dilində tərtib olunurdu. Bura alban dini rəvayət ədəbiyyatı (aqioqrafiya), məktub şəklində yazışmalar, konon ədəbiyyatı, qərarlar, salnamələr aiddir. Musa Kalankatlının "Alban ölkəsinin tarixi" əsəri də alban dilində yazmış, XII əsrdə qrabar dilinə tərcümə edilmiş, orijinalı isə məhv edilmişdir. Xristianlığın ilkin yayıldığı dövrdə alban dini ədəbiyyatı surfil ədəbiyyat kimi inkişaf etsə də, V–VI yüzilliklərdə yunanfil- ellin istiqamətdə inkişaf etməyə başlamışdı. Tədqiqatçıların fikeincə bu təsiryunanlara deyil, monofizit suriyalılara məxsusdur. Alaban ədəbiyyatı ilk növbədə əlverişli tarixi-mədəni bir mühitdə formalaşırdı. Bu Alban Arşakilərinin və onları əvəz etmiş Mehranilərin hakimiyyət başında olduqları, Albaniyanın avtokefal kilsəsinin fəaliyyət göstərdiyi bir dövr idi...”
Ədəbiyyatın inkişafı sayəsində maraq dairəsi genişlənir və bu ədəbi janrlarda da özünü göstərirdi. Aqioqrafik əsərlər (alban müqəddəsləri haqqında), tarixi xronika janrında əsərlər yaradılırdı. Qafqazın digər ölkələrinin ədəbiyyatında olduğu kimi alban ədəbiyyatında da üç isiqamət-bir-birini əvəz edən üç epoxa vardı:
1)Suriya təsirinin tam hakim olduğu missiomer epoxa
2)Yunan fəlsəəsinin hakim olduğu fəlsəfi sxolastik epoxa
3)Ruhən yerli olan məktəb və ənənələrin epoxası
Yerli alban ənənəsinə aid əsərlərdən dövrümüzə qədər gəlib çatmış aşağıdakı tarixi mənbələri göstərmək olar:
1)Musa Kalankatlı-Alban ölkəsinin tarixi
2)Mxitar Qoş-Alban salnamələri
3)Mxitar Qoş-Qanunnamə
4)Mxitar Qoş-Gəncəli Xosrovun əzablı həyatı
5)Kirakos Gəncəli-Tarix
6)Aluen kilsə məclisinin kanonları
7)Partav kilsə məclisinin kanonları
Bu fikirlər də tədqiqatçılara məxsusdur.
Bu gün Matenadaranda alban-qıpçaq irsinin ən zəngin nümunələri saxlanılır və biz o əlyazmaların heç olmasa surətini əldə etmək üçün imkanlardan istifadə etməliyik. Doğrudur, o əlyazmaların əksəriyyəti orjinal deyil, amma heç olmasa onları əldə edib təhriflərə düzəliş vermək olar…
İradə SARIYEVA
