Məlumat verildiyi kimi, noyabrın 11-də Səmərqənd şəhərində “Ümumi evimiz olan Dünya üçün Sıfır Tullantı üzrə Qlobal öhdəliyə dair Bəyannamə” imzalanıb. Türkiyənin təşəbbüsü ilə hazırlanan Bəyannaməni Azərbaycanın birinci xanımı Mehriban Əliyeva, Özbəkistanın birinci xanımı Ziroatxon Mirziyoyeva, Macarıstanın baş nazirinin xanımı Aniko Levai imzalayıb.
Bəyannamədə Paris Sazişindəki və Dayanıqlı İnkişaf Məqsədlərinin 2030-cu il Gündəliyindəki hədəflərə nail olunması istiqamətində tükənən ehtiyatların səmərəli istifadəsinin təşviqi və təkrar istifadəsi, eləcə də tullantıların yaranmasının təkrar emal vasitəsilə azaldılması zərurəti qeyd edilir. Həmçinin tullantıların dayanıqlı idarə olunması ilə resursların səmərəliliyi və iqlim dəyişikliyi arasında güclü əlaqənin olduğu qəbul edilir. Bəyannamədə tullantıların dayanıqlı idarə olunması strategiyasının həyata keçirilməsinə sadiqlik ifadə olunur. Sənədə görə, dünyada sıfır tullantı yanaşmasının təbliğ olunacağı və qabaqcıl təcrübələrin paylaşılacağı vəd edilir. Bəyannamədə BMT-yə üzv dövlətlərə, vətəndaş cəmiyyətlərinə, özəl sektora və mediaya strategiya və yanaşmaları dairəvi iqtisadiyyata keçidin sürətləndirilməsinə, tullantıların iqlim dəyişikliyinə təsirinin azaldılmasına uyğunlaşdırmağa dair çağırış edilir. Qeyd edək ki, Bəyannaməni BMT-nin Baş katibi Antonio Quterreş də imzalayıb. Azərbaycanın sözügedən məsələyə xüsusi diqqət ayırması təsadüfi deyil. Məsələ burasındadır ki, iqlimlə bağlı problemin miqyası böyüyür və indidən hər bir dövlətin bu məsələnin həllinə öz töhfəsini verməsi olduqca zəruridir. Hazırda iqlimşünaslar havaya atılan zərərli qazların həcminin mövcud səviyyədə qalacağı və ya artacağı halda Yer kürəsində temperaturun “Selsi” şkalası üzrə 1,5 dərəcə yüksəlməsi ehtimalını 50 faiz səviyyəsində proqnozlaşdırır. Böyük Britaniyanın “Exeter” Universiteti məsələ ilə bağlı qeyd edir: “BMT-nin İqlim Konfransının iştirakçıları Yer kürəsində temperaturun 1,5 dərəcə və ya daha çox yüksəlməsinin qarşısını almaq üçün təcili tədbirlər görməlidir”. Hələ 2015-ci ilin dekabrında qlobal istiləşmə ilə mübarizə üzrə imzalanmış Paris sazişi çərçivəsində iştirakçı ölkələr orta illik temperatur artımını hazırkı səviyyədə saxlamaq üçün yaxın onilliklər ərzində havaya atılan karbon qazının səviyyəsini azaltmağı öhdələrinə götürüb. Bundan əlavə, sazişdə iştirak edən ölkələr atmosferdən karbon qazını aktiv şəkildə udan meşələrin və digər təbii ekoloji sistemlərin sürətli bərpası üçün planlar hazırlayıb. Lakin iqlimşünaslar bu tədbirlərin kifayət etməyəcəyini düşünürlər. Onların fikrincə, bunun üçün bəşəriyyət havaya atılan zərərli qazları sıfıra endirməli və hətta atmosferdən karbon qazını çıxarmağa başlamalıdır. Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, görülən bütün tədbirlərə baxmayaraq, artıq birinci onillikdə Paris sazişinin əsas məqsədi iflasa uğraya bilər. Onlar 2022-ci ildə havadakı istixana effekti yaradan qazların səviyyəsini ölçərkən bu nəticəyə gəliblər. Məlum olub ki, həmin göstərici ötən ildən başlayaraq sürətlə artmağa davam edib. Belə ki, karbon qazının atmosferə atılma həcmi 40,6 milyard tona çatıb ki, bu da ötən illə müqayisədə bir faiz çoxdur.
Eyni zamanda, mədən yanacağının yandırılması səbəbindən atmosferə atılan karbon qazının miqdarı 2020-ci illə müqayisədə təxminən 5,1 faiz artıb. Mövcud iqtisadi qeyri-sabitlik və epidemioloji vəziyyət sənaye və energetika sahəsində karbohidrogenlərdən istifadənin artmasına səbəb olub. Proqnozlara əsəsən, vəziyyət belə davam edəcəyi təqdirdə 2030-cu ilə qədər qlobal temperatur 1,5 dərəcə yüksələ bilər. BMT-nin Dayanıqlı İnkişaf üzrə 2030-cu il gündəliyinin maliyyələşdirilməsi üzrə xüsusi nümayəndəsi Məhəmməd Muhiddin Misirdə keçirilən İqlim Dəyişikliyi üzrə Çərçivə Konvensiyasının (COP-27) 27-ci Tərəflər Konfransında çıxışı zamanı bildirib ki, iqlim dəyişikliyinin mənfi təsirlərinə qarşı mübarizə aparmaq üçün dünya ölkələrinə 1 trilyon dollar lazımdır. O əlavə edib ki, bu məqsədlər üçün əvvəllər təklif edilən 100 milyard dollar, ilk növbədə, inkişaf etməkdə olan ölkələrin ehtiyaclarının yalnız 10%-ni təşkil edir. BMT-nin xüsusi nümayəndəsi qeyd edib ki, iqlim dəyişikliyinin azaldılması, dəyişikliyə uyğunlaşma və itkilərin kompensasiyası təşəbbüsləri irəli sürülüb. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı da məsələyə daah diqqətlə yanaşılmasını vacib hesab edir. Qurumun Avropa regional bürosunun direktoru Hans Klüge xatırladır ki, 2022-ci ildə azı 15 min avropalı istilər səbəbindən həyatını itirib: “Ölkələr üzrə təqdim edilən məlumatlara əsasən, 2022-ci ildə ən azı 15 min insanın istilər səbəbindən öldüyü güman edilir. Onların arasında səhiyyə orqanları İspaniyada təxminən 4 min, Portuqaliyada mindən, Böyük Britaniyada 3,2 mindən, Almaniyada 4,5 mindən çox insanın öldüyününə dair yay fəslinin üç ayı üçün hesabat verib”. Bədənin özünü soyuda bilmədiyi istilik stressi Avropa regionunda hava ilə bağlı ölümün əsas səbəbidir. Temperaturun həddindən artıq artması ürək-damar, tənəffüs xəstəlikləri də daxil olmaqla xroniki xəstəlikləri və şəkərli diabetlə əlaqəli durumları ağırlaşdıra bilər. Daha çox ölkənin həddindən artıq istilərlə bağlı ölümlər barədə məlumat verəcəyi gözlənilir. Məsələn, Fransada Milli Statistika və İqtisadi Tədqiqatlar İnstitutu 2022-ci il iyunun 1-dən avqustun 22-dək 11 mindən çox insanın öldüyünü bildirib. Qurum bu rəqəmlərin iyunun ortalarında ilkin istilik dalğasından sonra iyulun ortalarında baş verən istilik dalğası ilə əlaqədar olduğunu irəli sürüb. Klüge qeyd edib ki, Avropada temperatur onillik üzrə orta hesabla 0,5 dərəcə sürəti ilə 1961-2021-ci illər ərzində əhəmiyyətli dərəcədə artıb: “Ümumdünya Meteorologiya Təşkilatının bu həftə açıqladığı hesabata görə, bu, ən sürətli istiləşmənin müşahidə olunduğu bölgədir. Son 50 ildə ekstremal temperaturlar Avropa regionunda 148 mindən çox insanın ölümünə səbəb olub. O vaxtdan bəri sadəcə bir il ərzində azı daha 15 min nəfər itirmişik”. Klüge həmçinin xatırladıb ki, 2021-ci ildə hava və iqlim hadisələri yüzlərlə insanın ölümünə səbəb olub və yarım milyondan çox insana birbaşa təsir edib. Bu hadisələrin təxminən 84 %-i daşqınlar və ya tufanlar olub.
Samirə SƏFƏROVA
